Hèm tục ngày tết vùng đất Tổ

Năng lượng Mới số Xuân 2015

Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Khắc Xương đã dày công nghiên cứu các hèm tục trong tế lễ trên vùng đất Tổ và vùng lân cận. Ông phát hiện ra rằng, trên vùng đất Phú Thọ, chủ yếu hèm tục thuộc các lễ dâng thần và cách thức ẩm thực sau lễ. Còn trong tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, có những hèm tục tối cổ phản ánh một hình thái xã hội nhất định như thời kỳ mẫu hệ, xã hội công xã nguyên thủy. Dựa vào hèm tục, người ta có thể biết được đặc điểm sinh hoạt văn hóa của người xưa. Tuy nhiên, trải qua mấy nghìn năm, có những hèm khó tìm được lời giải thích thỏa đáng, mà chỉ có thể đoán định qua sinh hoạt văn hóa lễ hội và những nghi lễ khác.

Một trò chơi dân gian ở xã Tứ Xã, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ

Trong số hàng trăm hèm tục ở khắp các làng xã, có thể kể đến lễ tế Thần Nông ở xã Minh Nông (thành phố Việt Trì). Tên nôm của vùng đất này là kẻ Lú (Lú = Lúa), còn lễ tế Thần Nông để tưởng nhớ vua Hùng có công dạy dân trồng lúa. Gắn với lễ tế Thần Nông có nhiều hèm tục kèm theo. Đó là trước hôm 1/6 (âm lịch) thửa ruộng trước đàn tế phải được cày bừa kỹ. Mạ do ông chủ tế phải gieo từ ngày 10/4 (âm lịch) đủ tuổi nhổ cấy. Sáng 1/6 các gia đình đem 4 cái mạ (gọi là 1 cặp) ra để sẵn đầu bờ ruộng. Tế Thần Nông xong, ông chủ tế chuyển sang đóng vai vua Hùng, để nguyên lễ phục, chỉ được xắn quần, vén vạt áo và xắn tay áo. Ông xách một con mạ, cấy mấy chục khóm hết con mạ đó rồi lên bờ. Dân làng lúc đó vội vàng chạy về ruộng nhà mình (đã để sẵn mạ) cấy theo mấy khóm để lấy khước, kể từ giờ phút này vụ cấy bắt đầu. Trước đó dân làng tuyệt nhiên không ai được cấy khi chưa tế Thần Nông và cầu hèm xuống đồng (vì nếu phạm điều này sẽ mất mùa). 

Làng Dị Nậu (huyện Tam Nông, tên nôm là kẻ Núc) thờ các thần núi Cao Sơn, Quý Minh, Bạch Thạch, thần nước Oai Vương và thần bảo hộ làng là Hiển Lang cùng bố mẹ của Hiển Lang. Tương truyền, đời Hùng Duệ Vương, có ông Tản Viên cầm quân đánh giặc Thục qua đất này. Bỗng có người rẽ nước đi lên từ một cái đầm lớn phía trước, hình dung cổ quái, da đen như da trâu. Người này tới gặp Tản Viên tự xưng là Vua Quỷ xin theo Sơn Thánh đánh giặc. Tản Viên có ý muốn không nhận. Quỷ Vương bắt một con lợn đen đem trầm xuống giếng sâu, một tay nhắc lợn từ giếng lên, cầm dao tay trái giết lợn ăn thề. Tản Viên cho theo đặt tên là Oai Vương. Đánh giặc xong, các ông kéo quân trở về. Dân Dị Nậu đến chúc mừng và nói với Tản Viên ban cho phép gì để dân ngày thêm đông đúc. Tản Viên bảo Oai Vương giúp dân Dị Nậu cho được như ý nguyện. Oai Vương bày cho một phép là chôn hai cây tre, mỗi cây treo 30 bộ “kén”, mỗi bộ gồm một cái mo cau rạch lỗ ở giữa sỏ vào một cái chầy ngắn bằng gỗ vông có tước xơ ra ở một đầu. Làm lễ tế thần xong, dân làng xô nhau vào cướp kén. Ai cướp được năm đó sẽ sinh con.

Hội làng Dị Nậu mở vào ngày mồng 4 tháng Giêng có diễn lại trò cướp kén thuở trước. Các bộ “kén” được đặt lên hương án bày ở sân đình có lọng tre và cờ xí vây quanh. Chiêng trống nổi lên, dân làng xúm xít quanh hương án, ông chủ tế đọc bài chúc gọi là “Giáo kén” để bắt đầu buổi lễ. Sau đó là các tiết mục diễn xướng rồi chủ tế rồi tung các bộ kén ra cho mọi người cướp. Cuộc cướp kén diễn ra kịch liệt và náo nhiệt, có người rách cả quần áo, hăng hái nhất là những người hiếm muộn đường con cái hoặc chỉ mới chỉ có con gái mà chưa có con trai. Kén cướp được đem về gối đầu giường coi đó là vật may khởi đầu cho việc sinh sôi nảy nở, đông đàn dài lũ.

Lễ hội đường phố Việt Trì (tỉnh Phú Thọ) với nhiều trò diễn dân gian

Trong hội làng Dị Nậu, khi bày lễ để tỏ lòng cảm tạ Tản Viên cùng quân sĩ, thực hành hèm cỗ người ta bày cỗ trên rế lót lá, xôi bày giữa, chung quanh bày thịt luộc và chả. Cỗ này được gọi là cỗ khao quân chia làm 3 bậc: Tầng trên là lễ dâng tử sĩ, tầng giữa lễ dâng quân sĩ nói chung và tầng chót là các thủ lĩnh quân sự địa phương (theo Nguyễn Thị Xuân Ngàn - Về miền lễ hội cội nguồn dân tộc Việt Nam).

Hèm tiệc lễ ở đình Dữu Lâu nhất thiết phải có măng tre chấm muối vừng và quả đài hái xôi như gấc (đài hái là một loại cây leo có quả to như quả bưởi). Phải chăng đây là món ăn “phần thưởng” cho quân lính ngày xưa? (theo Phạm Bá Khiêm - Về miền lễ hội cội nguồn dân tộc Việt Nam).

Trên vùng đất Tổ còn có nhiều hèm tục được duy trì từ thời Hùng Vương cho đến nay. Các nhà nghiên cứu văn hóa đã chỉ ra một số hèm tục như xã Hữu Bổ (huyện Lâm Thao) thờ Đinh Công Dũng là một tướng của An Dương Vương. Sau khi An Dương Vương mất, Đinh Công Dũng về bản hương cầm quân chống với Triệu Đà. Làng Hữu Bổ kiêng thịt bò trong tế lễ và cả trong sinh hoạt đời thường, gọi con bò là con “nhổn”. Làng theo tục này bởi khi Đinh tướng quân bị giặc vây đánh chạy tới bờ sông, tình thế rất cấp. Chợt một xác bò trôi đến, Đinh tướng quân đã dựa vào xác bò ấy mà bơi về làng mình, những mũi tên giặc bắn theo đều găm vào xác bò. Xã Vĩnh Mộ (huyện Lâm Thao) làm cỗ hèm có bánh dầy và cá rán, đó là những món ưa thích của vị thần làng là ông Nguyễn Như Kỳ, có công cùng Tản Viên đánh giặc Thục và chiêu dân, khai khẩn lập ra ấp Thanh Hà. Xã Dị Nậu (Tam Nông) tế Tản Viên mồng 3 tết, thịt lợn bày một mâm 99 miếng, một mâm 42 miếng, cứ một miếng xấp lại một miếng ngửa. Xã Phù Lỗ (Lâm Thao) dâng lễ Hùng Vương và Tản Viên, mỗi giáp rước một con lợn đen ra bãi cầu. Trống mõ nổi lên inh ỏi, mọi người reo hò. Ông chủ tế phân công các trai tráng chặt vầu, ngả nứa tiện lấy những ống đựng để cả mấu để luộc lòng lợn và thổi cơm lam, lại chẻ nan đan phên lót lá làm mâm. Sau khi con lợn được làm thịt rồi, người ta luộc bộ lòng vào ống nứa hay vầu, thịt xâu que nướng. Những chiếc lưới săn cắt bằng giấy đỏ được treo trên các cành cây. Mỗi giáp treo một con lợn lên cây lấy lưới giấy phủ lên, có giáp treo 2 hay 3 con. Làm lễ xong, ăn uống tập thể tại chỗ rồi hạ lợn treo trên cây xuống đem về giáp làm thịt. Mọi người cướp các mảnh lưới giấy đem về dán vào lưới săn và cánh nỏ lấy may.

Hà Hồng Hà