Mùa tiêu đỏ và nỗi lo nhân lực

Ruộng rẫy đợi người

Hồ tiêu được ví như “vàng đen” của các tỉnh Tây Nguyên và vùng đất đỏ Đông Nam Bộ. Tháng 2 và 3, khi tiết trời khô ráo cuối mùa khô, cũng là thời điểm thu hoạch rộ. Do quả chín đồng loạt, việc thu hái phải diễn ra nhanh để tránh rụng, giảm hao hụt sản lượng, kéo theo nhu cầu nhân công tăng cao.

Việt Nam hiện là quốc gia đứng đầu thế giới về sản lượng và xuất khẩu hồ tiêu

Mỗi năm vào thời điểm này, hàng nghìn lao động từ khắp nơi đổ về cao nguyên để làm nghề hái tiêu thuê. Những trụ hồ tiêu phủ kín, cao chót vót trở thành nơi mưu sinh của người lao động. Khắp các thôn, buôn trên địa bàn Cư M’gar, Quảng Phú, Ea Ktur, Ea H’leo, Cư Kuin... tỉnh Đắk Lắk; các vùng trồng tiêu trọng điểm của tỉnh Gia Lai như Chư Sê, Chư Pưh, Kon Gang, Ia Hrú, Bờ Ngoong, Mang Yang; hay vùng Đắk Hà, Đắk Tô của tỉnh Quảng Ngãi… không khí thu hoạch diễn ra khẩn trương, nhộn nhịp.

Từ sáng sớm, ông Nguyễn Đình Khôi (thôn 6, xã Chư Pưh, tỉnh Gia Lai) đã lái xe công nông, chở 8 nhân công vào vườn thu hái. Dọc đường, xe công nông, xe ba gác, xe máy nối đuôi nhau vận chuyển dụng cụ đến những vườn tiêu chín rộ. Theo ông Khôi, để công tác thu hái diễn ra nhanh và tiết kiệm thời gian, chủ vườn và nhân công phải tranh thủ ra vườn từ sớm lượm tiêu rụng và trải bạt sẵn. Mỗi ngày, một lao động hái được 5-10 trụ tiêu, tương đương khoảng 80-120kg tiêu tươi. Với hơn 1,2 ha, gia đình ông thường xuyên động viên, bồi dưỡng thêm cho nhân công để đẩy nhanh tiến độ thu hái, tránh tình trạng thời tiết xấu gây ảnh hưởng đến chất lượng.

Giá tiêu khô hiện dao động 130.000-150.000 đồng/kg, cao hơn nhiều niên vụ trước. Tuy nhiên, nghịch lý là càng vào vụ, tình trạng thiếu nhân công càng tăng. Dù tiền công khá cao, nhiều vườn tiêu chín rộ vẫn không tìm được người hái. Trên mạng xã hội địa phương, thông tin tuyển lao động thu hái tiêu xuất hiện dày đặc, phản ánh áp lực thu hoạch ngày càng lớn.

Ông Trần Thiện Văn (xã Cư M’gar, Đắk Lắk) cho biết, giá công hái tiêu hiện dao động 300.000-400.000 đồng/người/ngày, tăng khoảng 50.000-100.000 đồng so với năm trước, chưa kể các khoản hỗ trợ thêm như ăn uống, đi lại, nhưng vẫn rất khó tìm được nhân công trong giai đoạn này.

Để có đủ nhân công, nhiều chủ vườn buộc phải đáp ứng các yêu cầu của người làm thuê. Ông Võ Văn Vỹ (xã Ea Ktur, Đắk Lắk) cho biết, nếu trước đây trả công theo ngày thì nay lao động chuyển sang nhận khoán theo sản lượng, khiến chi phí mỗi ngày lên tới gần 5 triệu đồng cho 1,8 ha tiêu. Tính ra, với mỗi tấn tiêu khô, chi phí thu hái, phơi sấy và đầu tư chiếm tới 2/3 giá trị. Nếu thu không kịp, tiêu rụng không chỉ gây thất thoát mà còn ảnh hưởng vụ sau. Nhiều gia đình phải huy động người thân hoặc đổi công với hàng xóm để kịp tiến độ, dù đã tăng công lên 350.000-400.000 đồng/ngày, cùng với những đãi ngộ về ăn uống, thưởng thêm vẫn khó giữ chân lao động.

Nhiều địa phương đang vào mùa thu hoạch hồ tiêu nhưng khó tìm lao động thu hái, nguy cơ thất thoát lớn

Gia đình bà Nguyễn Thị Lệ Hà (phường Bắc Gia Nghĩa, Đắk Lắk) có trên 10 ha hồ tiêu, ngoài nhân công thường xuyên, gia đình bà Hà cần khoảng 150 nhân công để thu hoạch. Do khan hiếm lao động, bà phải bố trí nơi ăn ở miễn phí để người lao động yên tâm làm việc.

Theo ông Y Ngơn Niê, Chủ tịch UBND xã Ea Ktur (Đắk Lắk), địa phương có 1.283 ha hồ tiêu đang cho thu hoạch với năng suất bình quân khoảng 3 tấn/ha. Để bảo đảm tiến độ và hạn chế thiệt hại, địa phương đã tuyên truyền, vận động người dân chủ động huy động nhân lực tại chỗ, tổ chức đổi công giữa các hộ gia đình. Đồng thời, địa phương cũng khuyến khích người dân chú trọng đầu tư chăm sóc, phát triển hồ tiêu theo hướng hữu cơ, nâng cao giá trị sản phẩm.

Được mùa tiêu, lo người hái

Nguyên nhân khiến nhân công hái tiêu trở nên khan hiếm là do sự chuyển dịch cơ cấu lao động. Lực lượng lao động trẻ tại địa phương phần lớn đã chuyển sang làm việc tại các nhà máy, khu công nghiệp nhằm tìm kiếm thu nhập ổn định hơn. Bên cạnh đó, tính chất nặng nhọc và rủi ro cao cũng là rào cản khiến nhân công không mặn mà với việc thu hái hồ tiêu. Nghề thu hái hồ tiêu tiềm ẩn nhiều nguy hiểm khi người lao động phải thường xuyên làm việc trên cao, đối mặt với tiết trời nắng gắt và những luồng gió lốc bất ngờ cùng với các loại côn trùng nguy hiểm, chỉ một chút thiếu cẩn thận là có thể dẫn đến những tai nạn đáng tiếc.

Theo nhiều lao động thời vụ, hái tiêu là công việc rủi ro, dễ xảy ra tai nạn nếu thiếu cẩn trọng, từ việc gặp cây mục đến thang không được cố định chắc chắn khi leo cao. Thực tế đã có không ít trường hợp bị ngã, té thang dẫn đến chấn thương nặng, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng. Do đó, các chủ vườn luôn dặn dò nhân công phải cẩn thận khi hái, vừa quan sát, kiểm tra cây, vừa cố định thang chắc chắn, khi gió to thì hái dưới thấp, cẩn thận dùng dây chằng buộc chắc chắn thang vào trụ tiêu rồi mới hái. Ở nhiều địa phương, vào mỗi mùa thu hoạch hồ tiêu, chính quyền địa phương thường xuyên tuyên truyền, nhắc nhở, kiểm tra và hướng dẫn người hái hồ tiêu những vấn đề an toàn.

Hái tiêu là công việc rủi ro, dễ xảy ra tai nạn nếu thiếu cẩn trọng

Việt Nam hiện là quốc gia đứng đầu thế giới về sản lượng và xuất khẩu hồ tiêu với 60% thị phần toàn cầu và sản lượng chiếm hơn 40%. Các tỉnh trồng nhiều hồ tiêu là Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Quảng Ngãi… Ngoài ra, một số địa phương khác như Quảng Trị, Phú Quốc cũng phát triển hồ tiêu theo hướng hữu cơ, tạo ra sản phẩm có giá trị cao trên thị trường quốc tế.

Cùng với cà phê, Lâm Đồng là tỉnh có diện tích hồ tiêu lớn nhất cả nước sau khi sáp nhập, khoảng 36.000 ha. Năng suất bình quân chung đạt khoảng 2,4 tấn/ha, tổng sản lượng hằng năm đạt khoảng 70.000 tấn. Đắk Lắk cũng là một trong những địa phương có diện tích trồng hồ tiêu lớn với khoảng 29.000 ha, tập trung tại Cư M’gar, Quảng Phú, Ea Ktur, Ea H’leo... Gia Lai có hơn hiện có 8.456 ha hồ tiêu, sản lượng hằng năm đạt hơn 28.000 tấn. Trong đó chủ yếu tập trung ở các xã phía Tây như Bàu Cạn, Ta Boòng, Chư Pưh, Chư Sê, Krông Chro.

Hồ tiêu là một trong những cây công nghiệp chủ lực của nhiều tỉnh như Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng. Trong những năm qua, mục tiêu phát triển hồ tiêu bền vững là trọng tâm định hướng của ngành nông nghiệp nhiều tỉnh ở Tây Nguyên trong tái cơ cấu nông nghiệp.

Bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA) cho biết, lợi thế về giá giúp ngành hồ tiêu năm 2025 lần đầu tiên kim ngạch chạm mốc 1,6 tỉ USD, tăng hơn 23% so với năm 2024. Giá tăng đã giúp người dân lấy lại niềm tin vào cây hồ tiêu. Đây là tín hiệu tích cực, mở ra triển vọng cho ngành hồ tiêu không chỉ về kinh tế mà còn về tâm lý người trồng. Hiện nay ngành hồ tiêu Việt Nam cũng đang chuyển mình theo hướng bền vững. Định hướng đến năm 2030, diện tích hồ tiêu được điều chỉnh còn 80.000-100.000 ha, năng suất duy trì 24-25 tạ/ha, sản lượng ổn định 200.000-230.000 tấn.

Trước tình hình giá tiêu dần phục hồi, ngành nông nghiệp các địa phương khuyến cáo người dân không mở rộng diện tích để bảo đảm quy hoạch; tiếp tục triển khai thực hiện Đề án “nông nghiệp sạch”, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường, các chính sách ưu đãi phát triển nông nghiệp công nghệ cao… giúp người trồng tiêu ổn định cuộc sống, tránh điệp khúc chặt, trồng chạy theo giá cả của các mặt hàng nông nghiệp khác.

Hiện nay, nhiều hộ đã chuyển sang trồng xen canh với cà phê, áp dụng quy trình canh tác hữu cơ nhằm nâng cao chất lượng, đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, để bảo đảm thu hoạch đúng thời điểm, hạn chế thất thoát và giữ vững chất lượng sản phẩm, vấn đề chủ động nguồn nhân lực vẫn là yếu tố then chốt. Các địa phương cần có giải pháp phù hợp trong điều tiết lao động thời vụ, đồng thời khuyến khích người dân liên kết, hỗ trợ nhau trong sản xuất.