Đường đua Net Zero và lời giải cho Việt Nam

Từ Mỹ, Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU) đến nhiều quốc gia đang phát triển, cuộc đua đầu tư vào năng lượng tái tạo, xe điện, hydro xanh và công nghệ sạch đang tăng tốc nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Đây không chỉ là yêu cầu môi trường mà còn là chiến lược cạnh tranh kinh tế, công nghệ và an ninh năng lượng trong nhiều thập niên tới.

Sau Hội nghị lần thứ 26 Các bên tham gia Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (COP26), hơn 130 quốc gia, trong đó có Việt Nam, cam kết đạt Net Zero vào năm 2050, trong khi Trung Quốc đặt mục tiêu vào năm 2060.

Các quốc gia tăng tốc chuyển đổi

Thực tế cho thấy, trên đường đua Net Zero, một số quốc gia đã đạt phát thải âm, tức hấp thụ nhiều khí nhà kính hơn lượng phát thải. Bhutan và Suriname là hai ví dụ tiêu biểu. Bhutan có 60% diện tích đất rừng, cấm xuất khẩu gỗ và sử dụng thủy điện làm nguồn năng lượng chính. Tính đến năm 2025, nước này có thể bù đắp khoảng 22,4 triệu tấn CO2 nhờ xuất khẩu thủy điện. Suriname có 93% diện tích đất rừng, đang đầu tư vào nông nghiệp thông minh, năng lượng tái tạo và hệ thống giao thông bền vững để duy trì trung hòa carbon.

Trong khi đó, nhiều quốc gia đang dẫn đầu cuộc đua bằng các chính sách pháp lý mạnh mẽ. Thụy Điển đặt mục tiêu Net Zero vào năm 2045. Anh là quốc gia G7 đầu tiên cam kết đạt mục tiêu này vào năm 2050 cùng kế hoạch tạo 2 triệu việc làm xanh. Pháp thúc đẩy lộ trình giảm mạnh nhiên liệu hóa thạch, giảm 30-40% mức tiêu thụ vào năm 2030, còn New Zealand cam kết cắt giảm 24-47% phát thải methane vào năm 2050.

Theo các tổ chức và công cụ theo dõi toàn cầu, Thụy Điển, Na Uy, Đan Mạch, Costa Rica và Uruguay là những quốc gia nổi bật trong lộ trình Net Zero nhờ đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo và các chính sách phát triển bền vững.

Thụy Điển được đánh giá cao nhờ giảm phát thải hiệu quả thông qua phát triển năng lượng tái tạo, nhất là thủy điện và điện gió. Quốc gia này cũng có một hệ thống thuế carbon tiên tiến, khuyến khích các ngành công nghiệp và hộ gia đình giảm lượng phát thải.

Na Uy cũng giàu tài nguyên và cam kết mạnh mẽ với phát triển bền vững. Quốc gia này đầu tư mạnh mẽ vào năng lượng tái tạo và có kế hoạch trung hòa carbon vào năm 2030, đồng thời trở thành một trong những quốc gia có tỷ lệ sử dụng xe điện cao nhất thế giới. Đan Mạch đầu tư lớn vào năng lượng gió và hướng tới loại bỏ hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch vào năm 2050, nổi bật với Dự án “Đảo Năng lượng” cung cấp điện cho khoảng 5 triệu hộ gia đình.

Tại châu Mỹ, Costa Rica và Uruguay dù không phải các nền kinh tế lớn nhưng lại được xem là hình mẫu chuyển đổi xanh khi sản xuất gần như toàn bộ điện năng từ các nguồn tái tạo, đồng thời thúc đẩy bảo tồn rừng, giao thông bền vững và phát triển kinh tế xanh.

Trong số những quốc gia đã ban hành các đạo luật nhằm giảm khí nhà kính, Hàn Quốc đang hướng đến hoàn toàn sử dụng năng lượng tái tạo vào năm 2050, khi giá hydro xanh ngày càng giảm. Nhằm hướng tới mục tiêu Net Zero vào năm 2050, Canada cũng đã đầu tư 15 tỉ USD vào năng lượng sạch, bao gồm trồng 2 tỉ cây xanh và phát triển giao thông công cộng bền vững.

Trong khi đó, EU cam kết giảm 55% lượng phát thải vào năm 2030 thông qua việc đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo và hạn chế sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Tây Ban Nha đặt mục tiêu hệ thống điện từ 100% nguồn năng lượng tái tạo vào năm 2050, đồng thời loại bỏ hoàn toàn than, dầu và khí đốt.

Trên thực tế, một số quốc gia đã có chính sách nhưng vẫn đang trong quá trình hoàn thiện các quy định pháp lý. Điển hình như Mỹ đặt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050 và dự kiến loại bỏ than vào năm 2030. Trung Quốc, quốc gia có mức phát thải lớn nhất thế giới, cũng cam kết đạt Net Zero vào năm 2060 và đang đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo.

Bài học nào cho Việt Nam?

Việt Nam có thể rút ra nhiều bài học từ cuộc đua Net Zero toàn cầu trong bối cảnh vừa duy trì tăng trưởng kinh tế, vừa giảm phát thải để đáp ứng cam kết quốc tế.

Một trong những bài học lớn nhất là Net Zero không còn chỉ là vấn đề môi trường mà đã trở thành yếu tố cạnh tranh kinh tế và thương mại. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhu cầu điện của Việt Nam có thể tăng gấp 5 lần vào năm 2050, trong khi các thị trường xuất khẩu lớn như EU và Mỹ ngày càng siết tiêu chuẩn carbon. Điều này buộc Việt Nam phải đẩy nhanh chuyển đổi năng lượng để duy trì lợi thế sản xuất và xuất khẩu.

Bài học thứ hai là năng lượng tái tạo phải đi cùng nâng cấp hạ tầng điện và tiết kiệm năng lượng. IEA cho rằng chỉ riêng việc nâng cao hiệu quả sử dụng điện có thể giúp Việt Nam giảm hơn 35% lượng phát thải ngành điện vào năm 2030 so với kịch bản thông thường. Đồng thời, hệ thống truyền tải, lưu trữ điện và khả năng điều phối lưới điện phải được đầu tư đồng bộ để tránh tình trạng quá tải hoặc cắt giảm công suất như từng xảy ra với điện mặt trời trước đây.

Một bài học khác là cần giảm dần phụ thuộc vào than đá. Thông tin từ Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc tại Việt Nam (UNDP Việt Nam), nhiều quốc gia và nhà đầu tư quốc tế đã rút khỏi các dự án nhiệt điện than và chuyển dòng vốn sang năng lượng sạch. Việt Nam nếu tiếp tục phụ thuộc lớn vào than nhập khẩu sẽ đối mặt rủi ro cao về an ninh năng lượng cũng như chi phí phát thải trong tương lai.

Ngoài ra, bài học quan trọng từ các nước phát triển là quá trình Net Zero cần gắn với chính sách tài chính xanh và thu hút đầu tư quốc tế. Việt Nam hiện được các đối tác quốc tế cam kết huy động khoảng 15,5 tỉ USD thông qua cơ chế Đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP) để hỗ trợ chuyển đổi năng lượng. Theo UNDP Việt Nam, quá trình chuyển đổi xanh sẽ giúp Việt Nam nâng vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu và thu hút thêm dòng vốn FDI chất lượng cao.

Cuối cùng, Net Zero là một quá trình dài hạn, đòi hỏi sự ổn định chính sách. Các quốc gia thành công thường có chiến lược năng lượng kéo dài hàng chục năm, tạo niềm tin cho doanh nghiệp và nhà đầu tư. Đối với Việt Nam, việc duy trì tính nhất quán trong quy hoạch điện, cơ chế giá và khung pháp lý sẽ quyết định tốc độ chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp trong những thập niên tới.