Định giá carbon sẽ tác động ra sao đến ngành nhiệt điện?

Trao đổi với PetroTimes về nội dung này, ông Phan Xuân Dương - Chuyên gia tư vấn năng lượng độc lập cho rằng, trước hết cần nhìn nhận mọi cơ sở sản xuất đều phát sinh phát thải carbon dưới nhiều hình thức khác nhau, trong đó ngành nhiệt điện là một trong những lĩnh vực có lượng phát thải lớn nhất. Tuy nhiên, khi thị trường carbon được triển khai, điều quan trọng là phải phân biệt rõ giữa hạn ngạch phát thải và chi phí carbon.

Chuyên gia tư vấn năng lượng độc lập Phan Xuân Dương: Khi giá carbon tăng, chi phí sản xuất điện của các nhà máy than sẽ tăng trực tiếp, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh trên thị trường điện.

Mỗi cơ sở sản xuất sẽ được phân bổ một hạn ngạch phát thải tương ứng với một lượng CO₂ hoặc CO₂e nhất định. Nếu lượng phát thải thực tế thấp hơn hoặc bằng hạn ngạch, doanh nghiệp không phải mua thêm hạn ngạch và phần dư, nếu được pháp luật cho phép, có thể tham gia giao dịch trên thị trường. Ngược lại, nếu phát thải vượt hạn ngạch, doanh nghiệp buộc phải cắt giảm phát thải, mua thêm hạn ngạch hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ trong phạm vi quy định.

Đối với các nhà máy nhiệt điện, việc xác định hạn ngạch phát thải có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi lượng khí nhà kính phát sinh phụ thuộc vào nhiều yếu tố như công nghệ, chất lượng nhiên liệu, điều kiện môi trường, công suất vận hành hay thời gian hoạt động. Do đó, quá trình xây dựng và phân bổ hạn ngạch cần được thực hiện một cách thận trọng, công bằng và minh bạch để phản ánh đúng đặc điểm của từng cơ sở.

Theo vị chuyên gia, trong giai đoạn tới, ngành nhiệt điện sẽ đối mặt với bài toán chuyển đổi kép. Một mặt, các nhà máy vẫn phải duy trì vai trò quan trọng trong bảo đảm nguồn điện ổn định cho nền kinh tế khi nhu cầu điện tiếp tục tăng cao. Mặt khác, ngành phải từng bước giảm cường độ phát thải để đáp ứng các cam kết chuyển dịch năng lượng và mục tiêu phát thải ròng bằng "0" (Net Zero).

Thách thức lớn nhất nằm ở sự cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và mục tiêu giảm phát thải. Hiện nay, nhiệt điện, đặc biệt là nhiệt điện than và nhiệt điện khí, vẫn đóng vai trò cung cấp công suất nền, bảo đảm vận hành ổn định và linh hoạt cho hệ thống điện. Tuy nhiên, các nhà máy đang chịu sức ép ngày càng lớn từ các cam kết giảm phát thải, tiêu chuẩn môi trường khắt khe hơn, áp lực từ các định chế tài chính quốc tế, biến động giá than và LNG, cũng như sự cạnh tranh ngày càng mạnh của năng lượng tái tạo và các nguồn điện phát thải thấp.

Theo đó, vấn đề không phải là loại bỏ ngay nhiệt điện, mà là tìm ra lộ trình chuyển đổi phù hợp để vừa duy trì vai trò bảo đảm an ninh năng lượng, vừa giảm dần lượng phát thải trên mỗi đơn vị điện năng sản xuất.

Trong bối cảnh đó, "chi phí carbon" được dự báo sẽ trở thành một biến số mới quyết định hiệu quả và sức cạnh tranh của các nhà máy nhiệt điện.

Chi phí biến đổi của các nhà máy nhiệt điện sẽ tăng lên, đặc biệt trong trường hợp giá carbon tăng theo thời gian.

Ông Dương phân tích, ngay cả khi chưa vượt hạn ngạch phát thải, doanh nghiệp vẫn phải bỏ ra chi phí để quản trị và kiểm soát phát thải nhằm tránh vượt ngưỡng cho phép. Bên cạnh đó là các khoản đầu tư cho bảo dưỡng, nâng cấp thiết bị, cải thiện hiệu suất vận hành và duy trì hệ thống giám sát phát thải. Tất cả sẽ làm gia tăng chi phí sản xuất điện.

Nếu vượt hạn ngạch được phân bổ, doanh nghiệp sẽ phải mua thêm hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon theo quy định. Khi đó, chi phí carbon sẽ được tính dựa trên lượng phát thải vượt hạn ngạch nhân với giá carbon trên thị trường. Điều này đồng nghĩa chi phí biến đổi của các nhà máy nhiệt điện sẽ tăng lên, đặc biệt trong trường hợp giá carbon tăng theo thời gian.

Đáng chú ý, nhiệt điện than sẽ chịu tác động mạnh hơn do cường độ phát thải CO₂ trên mỗi MWh điện thường cao hơn đáng kể so với nhiệt điện khí. Vì vậy, khi giá carbon tăng, chi phí sản xuất điện của các nhà máy than sẽ tăng trực tiếp, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh trên thị trường điện.

Ngược lại, các nhà máy có hiệu suất cao, phát thải thấp, vận hành linh hoạt và có lộ trình chuyển đổi công nghệ rõ ràng sẽ có nhiều lợi thế hơn. Theo chuyên gia, doanh nghiệp cần chủ động quản trị rủi ro carbon ngay từ bây giờ, thay vì chờ đến khi thị trường carbon vận hành đầy đủ mới bắt đầu thích ứng.

Về dài hạn, thị trường carbon không chỉ tạo thêm một khoản chi phí mới mà còn góp phần định hình lại thứ tự cạnh tranh giữa các loại hình phát điện. Tuy nhiên, bản chất của cơ chế này không phải để doanh nghiệp phát thải tùy ý rồi mua tín chỉ để hợp thức hóa, mà nhằm tạo động lực giảm phát thải ngay tại nguồn. Việc sử dụng hạn ngạch hay tín chỉ carbon chỉ đóng vai trò hỗ trợ trong phạm vi mà hệ thống pháp luật cho phép, hướng tới mục tiêu phát triển ngành điện theo hướng hiệu quả và phát thải thấp.

Bài 1: Nhiệt điện vẫn là trụ đỡ của hệ thống điện trong giai đoạn tăng trưởng mới

Bài 2: Áp lực kép - Bài toán sống còn của nhiệt điện

Bức tranh kinh doanh ngành nhiệt điện khởi sắc trong quý II do nhu cầu tăng cao