Đầm mặn hồi sinh

Gieo lại rừng đưng

Tỉ mẩn và nhẫn nại, những diêm dân ở đồng muối Sa Huỳnh (Quảng Ngãi) nâng niu từng cây đưng non, trên tay là những chiếc lá xanh còn chưa kịp cứng cáp. Gương mặt họ rạng ngời niềm vui. Gần đó, những rặng đưng đang dần xanh trở lại, rì rào trong gió biển dọc tuyến kênh ven đồng muối.

Người Sa Huỳnh bao đời gắn bó với cây đưng ở đầm nước mặn. Họ vẫn nhớ những rặng đưng um tùm, chim chóc về mỗi chiều, dưới làn nước là cá, tôm. Có người sinh ra ngay giữa những rễ đưng, tuổi thơ gắn với đầm, với đưng và nghề muối. Nhưng rồi rừng đưng chết dần, nguồn cá tôm vơi cạn, chim chóc cũng thưa bóng.

Đầm ngập mặn Sa Huỳnh rộng hơn 200 ha, từng có nhiều rặng đưng mọc tự nhiên, tạo thành lớp lá chắn bảo vệ bờ biển, góp phần duy trì nguồn nước và hệ sinh thái cho đồng muối. Rễ đưng còn có khả năng hấp thụ, lọc một số kim loại nặng trong nước, góp phần bảo vệ chất lượng môi trường vùng sản xuất muối. Đây cũng là nơi cư trú của nhiều loài chim, cò, cua, tôm, cá.

Đồng muối truyền thống Sa Huỳnh rộng khoảng 115 ha, là sinh kế của hơn 500 hộ diêm dân. Hơn 30 năm trước, quanh đầm Nước Mặn và hệ thống kênh mương là những rặng đưng xanh mướt. Trái đưng theo thủy triều trôi dạt, bám xuống bùn rồi mọc thành cây, giúp rừng tự nhiên từng bước mở rộng. Nay khu vực quanh đầm khá trống trải, khiến việc phục hồi rừng đưng gặp không ít khó khăn.

Từ tháng 7/2024, diêm dân Sa Huỳnh bắt đầu ươm cây đưng giống ngay trên đồng muối, với sự hỗ trợ của TS Lâm Ngọc Tuấn, chuyên gia Dự án “Bảo tồn đồng muối truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng”, do Hội Nông dân phường chủ trì, với nguồn vốn UNDP-GEF/SGP. Dự án có tổng kinh phí hơn 1,9 tỉ đồng, trong đó hơn 1,1 tỉ đồng từ nguồn tài trợ của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc và Chương trình tài trợ các dự án nhỏ - Quỹ Môi trường toàn cầu; phần còn lại là vốn lồng ghép và đối ứng.

Những người đi đầu trong khôi phục rừng đưng chính là các diêm dân đã gắn bó cả đời với đồng muối như ông Lê Thành Công, ông Nguyễn Thìn, ông Ngô Diệp và những người phụ nữ như bà Bông, bà Cúc, bà Thúy.

Ông Nguyễn Thìn bên rặng đưng được trồng từ 2 năm trước

Gắn bó cả đời với đầm, đưng và nghề muối, ông Lê Thành Công (66 tuổi) xót xa khi nhìn những vùng đầm từng phủ bóng đưng nay trở nên trống trải. Hơn 2 năm trước, ông cùng nhiều diêm dân bắt đầu ươm giống, trồng hơn 1.000 cây đưng nhằm phục hồi hệ sinh thái đầm nước và khu vực lân cận.

Từng người cẩn thận đào lỗ, đặt những gốc đưng non xuống lớp bùn nâu. Thời gian đầu, tỷ lệ cây sống thấp, nhưng ông Công không nản chí. Ông cùng các diêm dân tiếp tục hái trái, ươm cây rồi trồng lại. Vượt qua nắng nóng khắc nghiệt tháng 5, tháng 6 và nhiều lần thử nghiệm để tìm vị trí ươm phù hợp, những đụm đưng non dần cứng cáp, xanh tốt.

“Trồng cây xuống đầm nước mặn là giai đoạn nhiều khó khăn. Chết cây nào là mình tiếc cây đó. Mong là cộng đồng cùng chung tay bảo vệ và chăm sóc cây đưng. Chúng không chỉ có giá trị đối với nghề muối mà còn đem lại nguồn lợi thủy sản lớn cho người dân địa phương”, ông Công bộc bạch. Với ông, mỗi cây đưng là một phần của di sản, là trách nhiệm để bảo tồn nghề muối truyền thống lâu đời của quê hương.

Cũng sinh ra và lớn lên ở Sa Huỳnh, ông Ngô Diệp am hiểu từng con nước thủy triều. Mỗi lần nước lên xuống đều ảnh hưởng đến việc trồng và chăm sóc cây đưng. Ông chủ động tính thời điểm xuống giống để cây có thể bám rễ, phát triển tốt. Hơn hai năm ươm giống, trồng cây non, nhưng việc chăm sóc vẫn đầy nhọc nhằn. Khi thủy triều dâng, rác rến bám vào những thân đưng nhỏ, sóng làm cây lay động, tróc gốc. Sóng đẩy thúng chai, thuyền nhỏ neo gần đó va vào cây gây hư hại. Những diêm dân lại lội bì bõm giữa đầm, cặm cụi chăm sóc từng thân đưng, chỉ mong cây đủ lớn để chống chọi với thời tiết và thiên địch.

Tôm cá trở về

Những rặng đưng quanh đồng muối Sa Huỳnh nay đã rậm rạp, cho trái để ươm cây con, trồng dặm quanh đầm Nước Mặn. Dưới con nước, cua bò trên lớp bùn non, cá tôm lượn mình, thi thoảng tiếng chim non vọng ra từ những tán đưng xanh. Gió biển xào xạc qua cành lá, làm dịu mặt người giữa đồng muối nắng chang chang.

Ông Lê Thành Công hướng dẫn học sinh cách trồng đưng ở vùng ngập mặn

Sáng sớm hoặc chiều tối, những diêm dân như ông Lê Thành Công, ông Nguyễn Thìn, ông Ngô Diệp và các bà Bông, Cúc, Thúy lại ra quanh đầm, chăm chút những thân đưng non.

Ông Nguyễn Thìn (64 tuổi) tranh thủ chăm sóc vườn ươm cạnh đồng muối. “Trước đây, cây đưng khá nhiều nên tôm, cua, cá nhiều lắm. Khi có dự án hỗ trợ trồng cây, chúng tôi phấn khởi tham gia. Nếu khôi phục lại rừng đưng như trước thì có lợi nhiều lắm. Khi cây lớn sẽ ra hoa, đậu trái và rụng xuống nước thành cây mới”, ông Thìn cho biết.

Ngày làm việc trên đồng muối, tối ông Công lại đội đèn pin ra đầm bắt thủy sản. Soi đèn bắt hải sản và làm muối là hai nguồn thu nhập chủ yếu giúp ông xây dựng nhà cửa và nuôi các con trưởng thành. Khoảng 2-3 giờ sáng, khi tôm cá, cua rời những lùm rễ đưng tìm mồi, ông lội theo con nước, dùng nơm bắt cá, soi tìm cua, tôm. Có đêm, ông bắt được cá nặng gần 1kg, cua hoa tới 1,5kg hoặc cả bao hải sản, đem lại khoản thu nhập đáng kể. “Khi rừng đưng phát triển trở lại, thì cá tôm, cua và cả chim cò cũng trở lại. Hải sản bắt được dùng để chế biến món ăn ngon phục vụ du khách. Chúng tôi nhờ đó có thêm nguồn thu nhập để tiếp tục gắn bó với nghề làm muối”, ông Công chia sẻ.

Rừng đưng hồi sinh, hệ sinh thái đầm nước mặn cũng dần hồi phục, mở thêm nguồn sinh kế cho diêm dân. Những diêm dân như ông Công đang nỗ lực khôi phục và bảo vệ rừng đưng, vừa duy trì nghề muối, vừa giữ gìn cảnh quan tự nhiên của Sa Huỳnh. Khi những rặng đưng lớn dần, chúng sẽ tiếp tục tạo nơi trú ngụ, sinh trưởng cho các loài thủy sản và góp phần duy trì sự ổn định của cộng đồng ven đầm.

Theo ông Nguyễn Viết Thanh, Chủ tịch UBND phường Sa Huỳnh, cây đưng là loài bản địa, có vai trò quan trọng đối với hệ sinh thái đầm Nước Mặn. Rừng đưng tạo nơi trú ẩn, sinh sản cho thủy sản và chim cò; hệ rễ góp phần cải thiện môi trường nước, qua đó hỗ trợ hệ sinh thái đồng muối.

Dự án kết thúc vào tháng 9/2026, nhưng chính quyền và diêm dân Sa Huỳnh đã đề xuất tiếp tục nhân giống, trồng và chăm sóc cây đưng. Những mầm xanh hôm nay không chỉ là sự trở lại của một cánh rừng, mà còn mở ra hy vọng về một đầm Nước Mặn đầy sức sống, nơi nghề muối và sinh kế của người dân có thể tiếp tục được gìn giữ.