Xung đột Mỹ - Iran thúc đẩy làn sóng xe điện toàn cầu

Xung đột ở Iran khiến giá dầu toàn cầu vượt 100 USD/thùng trong nhiều tháng nay. Giá xăng tại Mỹ cũng tăng theo, vượt 4 USD/gallon trong hầu hết các ngày kể từ 1/4.

Châu Á, khu vực tiêu thụ nhiều dầu Trung Đông nhất, chịu ảnh hưởng mạnh nhất từ giá dầu tăng, tình trạng thiếu hụt và các hạn chế nguồn cung. Tuy nhiên, việc Trung Quốc giảm nhập khẩu dầu đã giúp giá dầu toàn cầu không tăng cao như nhiều chuyên gia dự báo.

Xe điện là một trong những yếu tố góp phần. Một phân tích gần đây ước tính việc Trung Quốc chuyển nhanh sang EV đã giúp nước này giảm tiêu thụ dầu 1,5 triệu thùng/ngày, tương đương gần 10%.

Doanh số xe điện là một trong những lĩnh vực bất ngờ được hưởng lợi từ nhiệm kỳ Tổng thống Trump - ít nhất là bên ngoài nước Mỹ. (Ảnh: AFP)

Báo cáo mới về thị trường xe điện toàn cầu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cũng nhận định cuộc xung đột Iran và cuộc khủng hoảng năng lượng đi kèm “đã củng cố rõ rệt vai trò của EV trong việc giải quyết các vấn đề an ninh năng lượng và chi phí nhiên liệu”, đồng thời có thể “thúc đẩy nhanh hơn xu hướng điện hóa thị trường ô tô toàn cầu”.

Theo IEA, tỷ trọng xe điện và xe hybrid cắm sạc trong tổng doanh số ô tô mới toàn cầu tăng đều những năm qua: từ dưới 5% năm 2020 lên 20% năm 2024, và đạt 1/4 số ô tô mới bán ra trong năm ngoái.

Chính sách về EV của Trung Quốc và Mỹ có ảnh hưởng lớn đến thị trường toàn cầu, bởi Trung Quốc chiếm 38% lượng ô tô bán ra năm 2025, còn Mỹ chiếm 18%. “Trung Quốc và Mỹ đều là những thị trường quá lớn nên chính sách của họ định hình bức tranh toàn cầu”, Euan Graham, chuyên gia phân tích cấp cao tại tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember, cho biết.

Do đó, doanh số EV đã giảm mạnh trong hai tháng đầu năm 2026 sau khi đảng Cộng hòa xóa ưu đãi thuế EV liên bang tại Mỹ và Trung Quốc cắt giảm ưu đãi thuế cho xe điện. Nhưng ngày cuối cùng của tháng 2, Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích phối hợp nhằm vào Iran. Iran đáp trả bằng cách phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến đường trước đó vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu.

Giá dầu và nhiên liệu tinh chế tăng vọt, kéo theo nhu cầu đối với EV. Từ tháng 3, doanh số xe điện tăng mạnh tại châu Âu, Đông Nam Á, Mỹ Latinh và khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Tại châu Âu, thị trường ô tô lớn thứ ba thế giới, EV hiện chiếm gần 30% doanh số xe mới. Doanh số cũng bắt đầu phục hồi tại Trung Quốc và Mỹ.

Tuy nhiên, Elizabeth Connelly, chuyên gia về công nghệ năng lượng và giao thông của IEA, cho rằng rất khó xác định chính xác xung đột Iran đã thúc đẩy doanh số EV thêm bao nhiêu, bởi chính sách và điều kiện kinh tế ở từng quốc gia ảnh hưởng lớn đến hành vi người tiêu dùng. Dù vậy, dữ liệu cho thấy xung đột và giá nhiên liệu cao đã khiến EV trở nên hấp dẫn hơn.

Tại Trung Quốc, tổng doanh số ô tô năm nay giảm chủ yếu do kinh tế suy yếu, trong đó xe động cơ đốt trong chịu ảnh hưởng nặng nhất. Tỷ lệ EV từng giảm xuống 42% doanh số xe mới trong hai tháng đầu năm khi trợ cấp bị cắt giảm, nhưng nhanh chóng phục hồi sau khi xung đột ở Iran nổ ra. Xe điện và hybrid cắm sạc đã lập kỷ lục, chiếm hơn 60% doanh số ô tô mới của Trung Quốc trong cả ba tháng gần đây. Điều này khiến thị trường EV Mỹ trở nên đặc biệt khi vẫn trì trệ. “Trong khi doanh số EV tại nhiều thị trường tăng mạnh trong năm nay nhờ xung đột ở Iran, Mỹ lại chứng kiến doanh số giảm do các chính sách hỗ trợ bị rút lại”, ông Graham nói.

Xe điện và hybrid cắm sạc chiếm dưới 7,5% doanh số ô tô mới tại Mỹ trong cả 10 tháng kể từ khi ưu đãi thuế liên bang bị xóa bỏ. Giá xăng tăng đã thúc đẩy doanh số kỷ lục của xe hybrid và EV đã qua sử dụng, nhưng xe điện mới không nhận được cú hích tương tự.

Tương lai của thị trường ô tô là xe điện

Khi doanh số ô tô nội địa Trung Quốc chậm lại trong năm nay, các hãng xe nước này đẩy mạnh xuất khẩu, đặc biệt là EV. Theo IEA, EV chiếm 35% lượng ô tô xuất khẩu của Trung Quốc năm 2025 và tăng lên 45% trong nửa đầu năm 2026.

Dữ liệu IEA cho thấy xe sử dụng động cơ đốt trong đang nhanh chóng đi vào quá khứ. Doanh số toàn cầu của loại xe này đạt đỉnh năm 2017. Sau cú sụt giảm vì đại dịch COVID-19, tổng doanh số ô tô đã phục hồi về mức trước đại dịch, nhưng toàn bộ đà phục hồi đến từ EV. Hiện số xe động cơ đốt trong bán ra trên toàn cầu còn thấp hơn năm 2011.

Một dự báo gần đây của JD Power cho rằng EV sẽ chiếm hơn một nửa doanh số ô tô mới toàn cầu vào năm 2033 và vượt 80% vào năm 2040.

IEA thận trọng hơn. “Hai kịch bản dựa trên chính sách hiện tại của chúng tôi dự báo EV sẽ chiếm khoảng 50% doanh số ô tô vào năm 2035”, ông Connelly cho biết.

IEA đặc biệt bi quan về Mỹ, dự báo xe điện và xe hybrid chỉ chiếm tối đa 20% doanh số ô tô mới tại đây vào năm 2035 nếu không có chính sách mới.

“Những thay đổi chính sách của Mỹ trong hai năm qua đã kéo giảm tỷ trọng EV được dự báo trên toàn cầu”, ông Connelly nói. Tuy nhiên, bà cho rằng triển vọng vẫn có thể tích cực hơn nhờ tốc độ phát triển tại các thị trường mới nổi và các nền kinh tế đang phát triển, cũng như cách các chính phủ phản ứng với cuộc khủng hoảng năng lượng gần đây.

Các hãng xe Trung Quốc đang thống trị thị trường xe điện, chiếm khoảng 2/3 doanh số EV toàn cầu hiện nay. Xuất khẩu EV của Trung Quốc đã góp phần thúc đẩy nhanh quá trình phổ cập xe điện tại Brazil, Argentina, Mexico, Australia, New Zealand, Indonesia, Thái Lan, Philippines, Bỉ, Anh, UAE, Ethiopia... Tổng cộng, IEA cho biết 50 quốc gia lập kỷ lục doanh số EV trong quý II/2026.

Các hãng xe Mỹ có thể tồn tại?

Quá trình chuyển đổi nhanh sang EV trên toàn cầu, cùng sự thống trị của Trung Quốc, đang khiến các hãng xe Mỹ lo ngại về tương lai. Chính sách và việc nới lỏng quy định gần đây của chính phủ Mỹ đã làm suy yếu thêm thị trường EV vốn đã yếu. Ngoại trừ Tesla, các hãng xe Mỹ chưa thể cạnh tranh với EV Trung Quốc trên thị trường quốc tế.

Một vài tín hiệu tích cực vẫn tồn tại. California, nơi chiếm khoảng 1/4 đến 1/3 doanh số xe điện và hybrid hằng năm của Mỹ, vừa triển khai chương trình hoàn tiền dành cho người mua EV lần đầu. Các hãng lâu đời như Ford và những tên tuổi mới như Slate cũng đang tìm cách đưa ra các mẫu EV giá phải chăng hơn.

Nhưng nếu những nỗ lực này không sớm thành công, ngành ô tô từng thống trị của Mỹ có thể chỉ còn cạnh tranh trên phần thị trường xe động cơ đốt trong ngày càng thu hẹp, khi thế giới chuyển sang kỷ nguyên xe điện - một quá trình vô tình được đẩy nhanh bởi những hệ quả từ cuộc chiến ở Iran dưới thời ông Trump.

Trung Quốc đang viết lại quy luật của thị trường dầu mỏ?

Ai hưởng lợi nhất từ khủng hoảng Trung Đông?

Xung đột ở Iran tác động ra sao tới các nước vùng Vịnh?