“Xe xanh”: Từ câu chuyện môi trường đến lời giải an ninh năng lượng

Thực tế cho thấy, giao thông vận tải hiện là lĩnh vực tiêu thụ xăng dầu lớn nhất tại Việt Nam. Với quy mô khoảng 70 triệu xe máy cùng hàng triệu ô tô, nhu cầu nhiên liệu cho phương tiện cá nhân và vận tải là rất lớn, tạo ra áp lực không nhỏ lên cán cân năng lượng quốc gia. Khi nhu cầu dầu mỏ vẫn phải dựa vào nhập khẩu, bất kỳ biến động nào từ thị trường quốc tế cũng nhanh chóng lan truyền vào trong nước, kéo theo rủi ro về giá cả, lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô.

Trong bối cảnh đó, việc chuyển đổi sang phương tiện sử dụng điện không chỉ giúp giảm phát thải mà còn có ý nghĩa chiến lược trong việc cắt giảm phụ thuộc vào xăng dầu nhập khẩu. Nếu tỷ trọng xe điện trong tổng phương tiện giao thông được nâng lên đáng kể, nhu cầu xăng dầu sẽ giảm tương ứng, qua đó góp phần thu hẹp “điểm yếu” lớn nhất của hệ thống năng lượng hiện nay.

Việc chuyển đổi sang phương tiện sử dụng điện không chỉ giúp giảm phát thải mà còn có ý nghĩa chiến lược trong việc cắt giảm phụ thuộc vào xăng dầu.

Có thể nói, những cú sốc năng lượng gần đây đang tạo ra một “thời điểm vàng” để thúc đẩy quá trình chuyển dịch này. Khi rủi ro từ bên ngoài trở nên rõ ràng hơn, động lực cải cách cũng mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, theo nhận định của PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, cơ hội chỉ có thể được tận dụng nếu có sự chuẩn bị đầy đủ, nhanh chóng và đồng bộ, đây cũng chính là rào cản lớn nhất hiện nay.

Trước hết là vấn đề hạ tầng. Một hệ sinh thái xe điện không thể hình thành nếu thiếu mạng lưới trạm sạc rộng khắp, thuận tiện và đáng tin cậy. Thực tế cho thấy, hạ tầng sạc tại Việt Nam vẫn còn ở giai đoạn đầu, phân bố chưa đồng đều và chưa đáp ứng được nhu cầu sử dụng đại trà. Điều này khiến người tiêu dùng vẫn còn tâm lý e ngại khi chuyển đổi từ xe xăng sang xe điện.

Thứ hai là nguồn cung phương tiện và chi phí. Dù thị trường xe điện đang phát triển nhanh, nhưng giá thành vẫn là một rào cản đối với phần lớn người dân. Nếu không có các chính sách hỗ trợ đủ mạnh, việc chuyển đổi sẽ diễn ra chậm và khó tạo ra bước ngoặt. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, ở giai đoạn đầu, vai trò của Nhà nước là rất quan trọng thông qua các cơ chế trợ giá, ưu đãi thuế, hỗ trợ tín dụng hoặc các chương trình đổi xe cũ lấy xe điện.

Bên cạnh đó, cơ chế chính sách tổng thể vẫn chưa thực sự đồng bộ. Dù các định hướng lớn về chuyển dịch năng lượng đã được đề cập trong nhiều văn bản, từ quy hoạch đến luật pháp, nhưng khâu triển khai còn chậm và thiếu nhất quán. Một số chính sách chưa theo kịp thực tiễn, thậm chí mang tính phản ứng trước biến động, thay vì chủ động “đi trước một bước”. Điều này khiến quá trình chuyển dịch chưa đạt được tốc độ như kỳ vọng.

PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng - Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân.

Một điểm đáng lưu ý là, để thúc đẩy “xe xanh” một cách hiệu quả, cần có cách tiếp cận đồng thời cả “đẩy” và “kéo”. Một mặt, phải đẩy mạnh phát triển thị trường xe điện thông qua hỗ trợ sản xuất, mở rộng nguồn cung, thu hút đầu tư vào công nghệ pin và hạ tầng sạc. Mặt khác, cần từng bước hạn chế phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch thông qua các tiêu chuẩn kỹ thuật, lộ trình loại bỏ hoặc các công cụ kinh tế như thuế, phí.

Ngoài xe điện, các giải pháp thay thế khác như nhiên liệu sinh học cũng cần được khai thác song song để đa dạng hóa nguồn năng lượng cho giao thông vận tải. Điều này không chỉ giúp giảm áp lực lên xăng dầu mà còn tăng tính linh hoạt của hệ thống, tránh phụ thuộc vào một loại năng lượng duy nhất.

Tuy nhiên, “xe xanh” chỉ là một phần trong bức tranh lớn hơn của an ninh năng lượng. Để giảm thiểu rủi ro từ các “điểm nghẽn” địa chính trị và xây dựng một hệ thống năng lượng tự chủ, Việt Nam cần một chiến lược tổng thể và dài hạn.

Trước hết là xây dựng năng lực dự trữ năng lượng đủ lớn. Trong ngắn hạn, khi chưa thể thay thế hoàn toàn năng lượng hóa thạch, việc gia tăng dự trữ dầu, khí, than là cần thiết để tạo “vùng đệm” trước các cú sốc từ bên ngoài. Việc đầu tư các kho dự trữ quy mô lớn, đồng thời tận dụng thời điểm giá thấp để mua vào, sẽ giúp nâng cao khả năng ứng phó trong các tình huống khẩn cấp.

Cùng với đó là phát triển các nguồn năng lượng mới và sạch như điện gió, điện mặt trời, sinh khối và điện hạt nhân. Quá trình này cần được triển khai quyết liệt hơn, rút ngắn thời gian và tránh tình trạng chậm trễ làm lỡ cơ hội. Khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng lên, sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu sẽ giảm, qua đó nâng cao tính tự chủ của hệ thống.

Một trụ cột quan trọng khác là sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Hiện nay, cường độ sử dụng năng lượng của Việt Nam vẫn ở mức cao so với nhiều quốc gia, phản ánh dư địa lớn để cải thiện. Việc đổi mới công nghệ, loại bỏ thiết bị lạc hậu và tối ưu hóa sử dụng năng lượng không chỉ giúp giảm chi phí mà còn giảm áp lực lên nguồn cung.

Đáng chú ý, vai trò của các doanh nghiệp năng lượng lớn cần được phát huy mạnh mẽ hơn. Các tập đoàn này không chỉ là chủ thể sản xuất, kinh doanh mà còn cần trở thành lực lượng nòng cốt trong dự trữ, điều tiết và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Khi được trao cơ chế phù hợp, họ có thể góp phần quan trọng trong việc nâng cao sức chống chịu của hệ thống.

Minh bạch thông tin và nâng cao chất lượng điều hành là yếu tố không thể thiếu. Việc công bố rõ ràng các chỉ tiêu về dự trữ, cung - cầu và lộ trình chuyển dịch năng lượng sẽ giúp thị trường vận hành ổn định hơn, giảm bớt các phản ứng tâm lý và tạo điều kiện cho doanh nghiệp, người dân chủ động thích ứng.

Có thể thấy, trong bối cảnh mới, phát triển “xe xanh” không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đang dần trở thành một yêu cầu mang tính chiến lược. Khi được đặt trong tổng thể chính sách năng lượng, cùng với dự trữ đủ lớn, chuyển dịch mạnh mẽ và điều hành linh hoạt, đây sẽ là một trong những chìa khóa quan trọng giúp Việt Nam giảm phụ thuộc vào bên ngoài, nâng cao khả năng chống chịu và hướng tới một hệ thống năng lượng bền vững hơn.

Sự kiện thu xe xăng, lên đời xe xanh tại TP HCM trở thành ngày hội của giới tài xế dịch vụ

"Bài học đắt giá" về an ninh năng lượng từ xung đột tại Iran

Điều chỉnh Quy hoạch năng lượng quốc gia: Tăng cường an ninh năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch xanh

Sau hai tuần xung đột với Iran, ông Trump rơi vào "thế bị động"?