Xe buýt ở Thủ đô: Hướng tới giao thông xanh còn nhiều thách thức

Nguyên nhân xe buýt mang biển kiểm soát 29B-193.15 bị cháy rụi hiện vẫn đang được các cơ quan chức năng điều tra làm rõ. Dù lý do có là gì thì nhiều câu hỏi đã được đặt ra về công tác phòng cháy chữa cháy trên xe buýt hiện nay.

Câu chuyện này đã gợi nhớ về một báo cáo đánh giá chất lượng dịch vụ xe buýt của Trung tâm Quản lý và Điều hành giao thông TP Hà Nội cách đây 3 năm. Theo đó, trong 11 đơn vị vận tải tham gia, không có doanh nghiệp nào được xếp hạng 5 sao. Phần lớn đạt mức 4 sao (9 doanh nghiệp), còn lại 2 doanh nghiệp ở mức 3 sao. Như vậy tỷ lệ doanh nghiệp đạt mức 4 sao chiếm phần lớn. Xe buýt là phương tiện giao thông công cộng, phục vụ việc đi lại của người dân và những tiêu chí hàng đầu để đánh giá một doanh nghiệp xe buýt tốt sẽ bao gồm chất lượng dịch vụ, chất lượng xe (đạt hay không đạt các tiêu chuẩn về an toàn kỹ thuật), công tác đào tạo, phóng chống cháy nổ...

Xe buýt bị cháy rụi sáng 16/5 tại Hà Nội (Ảnh:VnExpress)

Vào thời điểm báo cáo này được công bố đã gây ra nhiều dư luận khác nhau; đa số người dân đều cho rằng báo cáo đó chưa phản ánh sát thực tế. Và thực tế đó còn kéo dài đến tận bây giờ; không khó để quên những kỷ niệm đáng nhớ của hành khách khi đi xe buýt: nào là thái độ nhân viên phục vụ, nào là việc tài xế lạng lách, đánh võng trong phố, rồi cả việc xe chết máy đột ngột. Đấy là chưa tính cả việc xe buýt đời cũ giờ vẫn “nhởn nhơ” nhả khói đen kịt trên đường gây bức xúc và ô nhiễm môi trường.

Những năm qua, bằng rất nhiều nỗ lực, Hà Nội đã triển khai và đưa vào sử dụng gần 10 tuyến tuyến xe buýt điện (trong tổng số 11 tuyến xe buýt hiện có) với tổng phương tiện gần 300 chiếc. Dự kiến đến hết tháng 4/2026, toàn thành phố sẽ có 822 xe buýt sử dụng điện và năng lượng xanh, gồm 683 xe buýt điện và 139 xe sử dụng khí CNG, chiếm 42,1% tổng số phương tiện. Đây là bước tiến quan trọng trong lộ trình phát triển hệ thống vận tải công cộng xanh, góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ và giảm thiểu ô nhiễm không khí đô thị.

Như vậy vẫn còn nhiều xe buýt thuộc thế hệ cũ dùng dầu đang lưu thông tại Hà Nội. Mặc dù xe buýt ngày càng được sử dụng nhiều hơn, góp phần không nhỏ vào giảm tải giao thông, phương tiện cá nhân, thuận lợi trong việc di chuyển. Tuy nhiên, những chiếc xe buýt cũ kia cũng mang đến nhiều hệ luỵ với môi trường, nguy cơ cháy nổ như chiếc xe buýt ngày hôm nay. Do đó việc chuyển đổi sang giao thông xanh là một chủ trương đúng đắn, hợp thời, được đông đảo người dân ủng hộ và rất quan trọng nếu Hà Nội muốn giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

Trao đổi với phóng viên PetroTimes về trải nghiệm đi xe buýt điện, bà Huyền Hương sống tại Yên Phụ cho biết: Hằng tuần bà đều đi xe buýt điện tuyến 54 về quê ở Bắc Ninh. Bà cảm thấy thoải mái, không ồn ào, điều mà một người đã gần 70 tuổi như bà rất thích. Ngày trước, khi còn đi được xe máy, bà rất sợ đi bên cạnh hoặc sau xe buýt bởi nguy cơ mất an toàn và sợ nhất là làn khói đen kịt xả thẳng vào mặt nhiều lúc làm bà loạng choạng. Nhưng từ ngày được trải nghiệm xe buýt điện, bà yên tâm hẳn vì sự an toàn, êm ái.

Tuy nhiên, anh Minh Tiến sống ở Hà Đông lại có một góc nhìn khác với xe buýt. Chỗ anh làm việc và sinh sống không cần phải đi xe buýt vì khá gần nhưng nhiều lần anh cảm thấy sợ khi đi trên đường và gặp xe buýt (không riêng gì xe loại cũ hay xe điện bây giờ). Theo anh, không phải lái xe nào cũng như nhau nhưng tình trạng chung của các tài xế xe buýt là "cậy xe to chèn xe bé", ra vào bến nhiều lúc không xi nhan, không quan sát đằng sau… Anh cũng nhắc lại nhiều trường hợp xe buýt gây tai nạn chết người vì kiểu lái xe rất nguy hiểm như vậy. Đó không phải ý kiến riêng của anh mà cũng là phản ánh của rất nhiều người dân trong suốt những năm qua. Do vậy, không phải ngẫu nhiên mà xe buýt được ví như các “hung thần”.

Thái độ lái xe thường sẽ liên quan đến nhiều yếu tố, các tài xe xe buýt thường phải chạy đúng giờ, đúng tuyến và với tình trạng giao thông Hà Nội hiện nay, để chạy đúng rất khó. Đó không chỉ là vấn đề đào tạo con người, đó còn liên quan đến quy hoạch giao thông của chúng ta còn nhiều bất cập đang chờ được xử lý toàn diện.

Trở lại câu chuyện xe buýt điện, quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ cùng sự gia tăng nhanh chóng của các phương tiện cá nhân đã và đang đặt các đô thị lớn trước bài toán nan giải về ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường. Trước thực trạng đó, xe buýt điện nổi lên như một xu hướng tất yếu, được kỳ vọng sẽ từng bước thay thế hoàn toàn các phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Lợi ích lớn nhất và rõ ràng nhất của xe buýt điện là tính thân thiện tuyệt đối với môi trường tại điểm vận hành. Nhờ sử dụng động cơ điện, dòng xe này hoàn toàn không phát thải khí nhà kính (CO-2) hay các hạt bụi mịn nguy hại độc hại, góp phần trực tiếp vào việc cải thiện chất lượng không khí đô thị. Bên cạnh đó, ưu điểm vận hành êm ái, không rung xóc và giảm thiểu tối đa ô nhiễm tiếng ồn không chỉ nâng cao chất lượng dịch vụ, tạo sự thoải mái cho hành khách mà còn mang lại không gian sống dễ chịu, văn minh hơn cho cư dân sinh sống dọc theo các tuyến đường.

Xe buýt điện hiện đang được sử dụng phổ biến ở nhiều thành phố lớn (Ảnh: Hoàng Anh)

Về mặt kinh tế và vận hành lâu dài, xe buýt điện sở hữu cấu tạo cơ khí đơn giản hơn nhiều so với xe buýt chạy dầu diesel (ít bộ phận chuyển động hơn), từ đó giúp các đơn vị vận tải giảm đáng kể chi phí bảo dưỡng, sửa chữa định kỳ. Chi phí sử dụng điện năng cũng tối ưu và có tính ổn định cao hơn trước sự biến động thất thường của giá nhiên liệu hóa thạch.

Những rào cản trước đây về dung lượng pin giới hạn và thời gian sạc kéo dài đang dần được giải quyết triệt để. Thế hệ xe buýt điện mới hiện nay đã áp dụng công nghệ sạc siêu nhanh cho phép nạp đầy dung lượng pin lớn chỉ trong vòng 15-30 phút tại các điểm đầu - cuối tuyến.

Dù có nhiều điểm tích cực, việc triển khai xe buýt điện trên diện rộng vẫn phải đối mặt với một số thách thức mang tính hệ thống trong đó nổi bật lên mấy vấn đề quan trọng như chi phí hạ tầng sẽ cao hơn, cùng với nhiều yêu cầu khắt khe hơn so với đầu tư xe buýt chạy dầu. Tiếp theo đó là áp lực về pin và lưới điện. Tới thời điểm hiện tại, công nghệ pin cho các phương tiện giao thông vẫn đang không ngừng phát triển và hoàn thiện do đó tuổi thọ của các loại pin cũ sẽ không còn phù hợp và đưa đến bài toán xử lý rác thải pin thế nào để tránh ô nhiễm thứ cấp. Đồng thời việc sạc nhiều lần cũng có thể gây quá tải cho hệ thống điện lưới cục bộ.

Nhằm tháo gỡ các nút thắt này, nhiều quốc gia và đô thị lớn (bao gồm cả các thành phố lớn tại Việt Nam) đang áp dụng mô hình hợp tác công tư (PPP) và chính sách thuê pin, giúp doanh nghiệp vận tải giảm bớt gánh nặng chi phí đầu tư ban đầu. Đối với vấn đề pin, ngành công nghiệp đang vận hành mạnh mẽ theo mô hình kinh tế tuần hoàn: pin xe buýt sau khi giảm hiệu suất (dưới 70-80%) sẽ được tái mục đích làm hệ thống lưu trữ năng lượng cố định (BESS) cho các tòa nhà hoặc trạm sạc mặt trời, trước khi được đưa vào các nhà máy chuyên dụng để tái chế, thu hồi hạt nguyên liệu quý (lithium, coban, nickel) với tỷ lệ chính xác cao.

Để hiện thực hóa mục tiêu giao thông xanh ở Hà Nội cũng như các thành phố trên cả nước còn nhiều vấn đề phải giải quyết toàn diện và quyết liệt nhưng thực tế những năm qua cho thấy, việc đưa vào sử dụng xe điện nói chung và xe buýt điện nói riêng không chỉ đơn thuần là một phương tiện thay thế xe chạy dầu, mà là hạt nhân trung tâm trong hệ sinh thái giao thông thông minh và bền vững. Để phát huy tối đa tiềm năng, các đô thị cần có một chiến lược dài hạn, đầu tư đồng bộ từ quy hoạch hạ tầng trạm sạc, nâng cấp lưới điện cho đến các cơ chế trợ giá, khuyến khích hấp dẫn. Việc phát triển xe buýt điện một cách bài bản chính là chìa khóa vàng để kiến tạo nên những đô thị xanh, hiện đại và đáng sống trong tương lai.