Vì sao giá dầu vẫn ở mức cao?

Xuất khẩu dầu thô từ Trung Đông đã tăng mạnh trở lại trong tháng 9, thậm chí vượt mức trước xung đột. Tuy nhiên, giá dầu vẫn ở mức cao. (Ảnh minh họa)

Trước xung đột, khoảng 1/5 lượng dầu và khí đốt xuất khẩu của thế giới đi qua eo biển Hormuz, một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất toàn cầu.

Xuất khẩu dầu qua khu vực đang tăng trở lại

Theo dữ liệu sơ bộ của công ty theo dõi hàng hải Kpler, trong 4 ngày thuộc tuần cuối tháng 9, lượng dầu thô xuất khẩu từ khu vực Trung Đông đạt khoảng 19,5-22,5 triệu thùng/ngày, vượt mức trung bình khoảng 18 triệu thùng/ngày trước xung đột.

Xu hướng này được cho là đến từ một số yếu tố: Các tàu Mỹ hộ tống tàu chở dầu ra khỏi eo biển Hormuz. Các hoạt động chuyển dầu từ tàu này sang tàu khác ngoài khơi ngày càng gia tăng, giúp giảm nguy cơ tàu bị tên lửa hoặc UAV của Iran tấn công. Một phần dầu được vận chuyển qua các đường ống của Ả Rập Xê-út và UAE, qua đó tránh phải đi qua Hormuz.

Tuyến Biển Đỏ cũng ngày càng trở thành một lựa chọn thay thế. Kpler cho biết hiện khoảng 40% lượng dầu xuất khẩu đã tìm cách tránh đi qua Hormuz. Tuy nhiên, số liệu này không thể phản ánh hoàn toàn thực tế, bởi một số tàu có thể đã tắt hệ thống nhận dạng tự động (AIS) để tránh bị phát hiện.

Iran cũng bác bỏ nhận định rằng họ đã mất quyền kiểm soát tuyến đường thủy này. Chỉ huy cấp cao của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), Ali Fadavi, cho biết chỉ khoảng 3-4 triệu thùng dầu/ngày đang đi qua một tuyến được Mỹ giám sát, và con số này là “không đáng kể” so với lưu lượng trước xung đột.

Iran có đang thu phí để cho tàu đi qua? Giả thuyết đáng chú ý nhất đến từ Michelle Brohard, người đứng đầu bộ phận chính sách và rủi ro địa chính trị của Kpler. Trong một cuộc phỏng vấn gần đây, bà cho rằng có khả năng các nước vùng Vịnh đang trả tiền cho Iran để đổi lấy việc tàu của họ được đi qua Hormuz an toàn.

Bà Brohard nghi ngờ đang tồn tại một dạng “phí qua đường”, đồng thời cho rằng các quốc gia xuất khẩu dầu có thể phải trả cho Iran khoảng 10-20% giá trị lượng dầu trên tàu. Theo bà, nếu đúng như vậy, các nước có thể đang cố gắng đưa càng nhiều dầu ra khỏi khu vực càng nhanh càng tốt, trước khi xung đột có nguy cơ tái diễn.

Tuy nhiên, điều quan trọng là chưa có bằng chứng độc lập xác nhận giả thuyết này. Chính bà Brohard cũng trình bày đây là suy đoán chứ không phải một kết luận đã được chứng minh.

Dù vậy, từ tháng 3, tạp chí hàng hải Lloyd’s List từng đưa tin rằng IRGC đã thiết lập một hệ thống giống như “trạm thu phí” để kiểm soát hoạt động tàu thuyền qua eo biển.

Chính quyền Mỹ cũng nhiều lần tuyên bố rằng Iran sẽ không được phép thu phí qua Hormuz trong bất kỳ thỏa thuận nào với Washington.

Bằng chứng nào cho thấy Iran thực sự thu phí?

Các chuyên gia cho rằng giả thuyết này có thể xảy ra nhưng chưa đủ bằng chứng để gọi đó là một hệ thống thu phí chính thức. Abdul Khalique, người đứng đầu Maritime Centre thuộc Liverpool John Moores University, cho rằng nếu tồn tại một cơ chế như vậy thì phù hợp hơn khi gọi nó là “cơ chế an ninh không chính thức” thay vì một loại phí hàng hải chính thức.

Ông nhấn mạnh rằng hiện chưa có bằng chứng công khai xác nhận Iran đang vận hành một hệ thống thu phí có tổ chức và trên quy mô nhà nước.

Ngoài ra, Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) bảo vệ quyền quá cảnh qua các eo biển quốc tế, khiến việc áp đặt một loại phí chính thức cho hoạt động quá cảnh trở nên khó bảo vệ về mặt pháp lý.

Tuy nhiên, Chris Beauchamp, trưởng bộ phận phân tích thị trường tại IG Group, cho rằng kịch bản Kpler đưa ra có thể đúng một phần. Theo ông, nhiều hoạt động ở Trung Đông hiện đang diễn ra “dưới radar”, từ việc Mỹ hộ tống tàu cho đến khả năng Iran âm thầm thu phí.

Một chi tiết đáng chú ý là vào tháng 9, chính phủ Mỹ đã áp đặt lệnh trừng phạt đối với công ty tài sản kỹ thuật số BitBank, với cáo buộc công ty này được Cơ quan Dịch vụ Hàng hải An toàn Hormuz của Iran sử dụng để chuyển tiền về Tehran. Cơ quan này được chính phủ Iran thành lập nhằm thu phí cho việc bảo đảm tàu thuyền đi qua eo biển an toàn.

Điều này không tự nó chứng minh rằng Iran đang thu “phí qua đường” trên diện rộng, nhưng cho thấy có những cơ chế tài chính liên quan đến việc bảo đảm an toàn hàng hải tại Hormuz.

Vì sao giá dầu vẫn cao dù xuất khẩu đã phục hồi?

Giá dầu đã giảm nhẹ khi lượng dầu xuất khẩu từ Trung Đông tăng trở lại. Nhóm G7 cũng quyết định đưa 100 triệu thùng dầu từ kho dự trữ khẩn cấp ra thị trường.

Tuy nhiên, giá dầu vẫn cao hơn đáng kể so với trước xung đột. Dầu Brent được giao dịch quanh mức 101,59 USD/thùng, trong khi dầu WTI của Mỹ ở khoảng 90,05 USD/thùng tại thời điểm bài viết được thực hiện. Theo Susannah Streeter, chiến lược gia đầu tư trưởng tại Wealth Club, vấn đề quan trọng về dài hạn vẫn là an ninh nguồn cung năng lượng.

Eo biển Hormuz tiếp tục là một điểm nóng. Một tàu chở dầu khác bị tấn công khiến thị trường lo ngại các công ty vận tải có thể ngày càng không muốn mạo hiểm đưa tàu qua khu vực này.

Trong một diễn biến khác, cơ quan UKMTO cho biết một tàu chở dầu đang đi qua Hormuz đã được IRGC yêu cầu quay đầu, nếu không có nguy cơ bị tấn công.

Vấn đề lớn hơn có thể không phải là dầu, mà là tàu vận chuyển. Theo ông Beauchamp, thách thức lớn nhất hiện nay đối với xuất khẩu dầu không đơn thuần là Iran có thu phí hay không, mà là khả năng vận chuyển dầu bằng tàu.

Hệ thống vận chuyển trung chuyển trong vùng Vịnh đang giúp đưa dầu ra thị trường khá hiệu quả, nhưng cách này đòi hỏi một lượng lớn tàu chở dầu. Nhu cầu tăng cao đã đẩy giá cước vận tải lên, đồng thời làm giảm nguồn cung tàu cho các khu vực khác. Các khách hàng châu Á cũng phải tìm nguồn dầu từ những nơi xa hơn, khiến thời gian vận chuyển kéo dài. Vì vậy, vấn đề đã chuyển từ câu chuyện đơn thuần về nguồn cung dầu sang một vấn đề phức tạp hơn về cơ sở hạ tầng và logistics vận tải biển. Như ông Beauchamp nhận xét: tàu không thể được đóng mới chỉ sau một đêm.

Tóm lại, giả thuyết Iran đang thu một dạng “phí qua đường” để cho phép tàu chở dầu đi qua Hormuz có cơ sở để được xem xét, nhưng chưa được chứng minh một cách độc lập. Nếu tồn tại, nhiều khả năng đây là một cơ chế không chính thức nhằm đổi lấy sự an toàn cho tàu, thay vì một loại phí hàng hải chính thức.

Dù có hay không có khoản phí này, dữ liệu cho thấy các nước xuất khẩu dầu đang tìm mọi cách để đưa dầu ra khỏi khu vực: đi vòng Hormuz, chuyển dầu giữa các tàu, sử dụng đường ống và nhờ tàu Mỹ hộ tống.

Trong khi đó, chi phí bảo hiểm, nguy cơ tấn công và tình trạng thiếu tàu vận chuyển tiếp tục giữ giá dầu ở mức cao. Do đó, “bài toán Hormuz” hiện không chỉ là Iran có cho dầu đi qua hay không, mà còn là liệu thế giới có đủ tàu, tuyến đường và năng lực vận tải để đưa lượng dầu đó đến người mua hay không.

Trừng phạt dầu Nga và bài toán nguồn cung toàn cầu

Cấm xuất khẩu diesel: Mỹ tự đẩy mình vào thế khó?

Ả Rập Xê-út giảm giá dầu bán sang châu Á xuống mức thấp nhất 6 năm