Cấm xuất khẩu diesel: Mỹ tự đẩy mình vào thế khó?

Châu Âu có thể chịu ảnh hưởng mạnh hơn vì phụ thuộc ngày càng lớn vào dầu diesel Mỹ. (Ảnh: AFP)

Các cuộc xung đột Mỹ-Israel với Iran, Nga-Ukraine đang làm gián đoạn các tuyến thương mại quốc tế, đặc biệt là dòng chảy dầu thô và nhiên liệu tinh chế. Điều này góp phần đẩy lạm phát lên cao và làm nhu cầu đối với dầu diesel của Mỹ tăng mạnh. Theo AAA, giá dầu diesel tại Mỹ đã tăng khoảng 76% so với một năm trước, trong khi giá xăng tăng khoảng 42%.

Trước áp lực giá nhiên liệu, ngày càng có nhiều chính trị gia Mỹ, trong đó có Tổng thống Donald Trump, đề xuất hạn chế hoặc cấm xuất khẩu dầu diesel để ưu tiên nguồn cung trong nước. Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright cũng đã kêu gọi các công ty dầu mỏ tự nguyện giảm xuất khẩu.

Tuy nhiên, ngành dầu mỏ phản đối mạnh ý tưởng này. Một số chuyên gia cho rằng các biện pháp hạn chế xuất khẩu tự nguyện thường không hiệu quả.

Vì sao châu Âu đặc biệt dễ bị ảnh hưởng?

Kể từ khi Nga tấn công Ukraine năm 2022, châu Âu ngày càng phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu từ Mỹ. Xung đột tại Trung Đông càng làm sự phụ thuộc này tăng lên.

Trong tháng 7, xuất khẩu dầu diesel của Mỹ sang châu Âu tăng 66%. Đến tháng 8 và 9, diesel Mỹ chiếm khoảng một nửa lượng diesel nhập khẩu của EU.

Trong khi đó, nhập khẩu diesel từ Ả Rập Xê-út vào châu Âu giảm mạnh trong mùa hè, có thời điểm giảm tới 78% trong tháng 7. Châu Âu vẫn có đủ năng lực lọc dầu để tránh thiếu dầu diesel hoàn toàn, nhưng nếu nguồn cung Mỹ bị cắt, giá nhiên liệu nhiều khả năng sẽ tăng.

Các nhà phân tích cho rằng châu Âu sẽ phải cạnh tranh với các khách hàng châu Á để mua những lô hàng diesel còn lại từ Trung Đông và Ấn Độ. Điều này có thể đẩy giá diesel trên toàn cầu lên cao hơn.

Ngày 23/9, ông Trump công khai đề cập khả năng cấm xuất khẩu diesel nhằm hạ giá trong nước. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent nói chính quyền đang xem xét tính khả thi của biện pháp này.

Tuy nhiên, khi Politico đưa tin Nhà Trắng có thể công bố hạn chế xuất khẩu trong 90 ngày, một phát ngôn viên Nhà Trắng phủ nhận và gọi thông tin đó là "tin giả".

Nếu được thực hiện, đây sẽ là biện pháp hạn chế xuất khẩu nhiên liệu lớn đầu tiên của Mỹ kể từ khi Tổng thống Barack Obama dỡ bỏ lệnh cấm vào năm 2015.

Bộ trưởng Năng lượng Wright trước đó cho rằng cấm xuất khẩu không phải cách hiệu quả để giảm giá nhiên liệu trong dài hạn.

Dù vậy, giá nhiên liệu tăng đang gây áp lực lên người tiêu dùng Mỹ, đặc biệt là nông dân và các nhóm phụ thuộc nhiều vào diesel. Một số nghị sĩ Cộng hòa đã công khai kêu gọi cấm xuất khẩu dầu diesel.

Cấm xuất khẩu có thể phản tác dụng ngay tại Mỹ

Đây là nghịch lý lớn nhất của chính sách. Theo Oxford Economics, việc cấm xuất khẩu có thể khiến giá diesel tại Mỹ giảm khoảng 30% trong vài tuần đầu vì nguồn cung trong nước tăng mạnh. Nhưng sau đó có thể xuất hiện một loạt vấn đề.

Nếu các nhà máy lọc dầu không thể xuất dầu diesel, lượng nhiên liệu tồn kho tại Mỹ sẽ nhanh chóng tăng, đặc biệt ở vùng Bờ Vịnh Mexico. Các kho chứa có giới hạn, khiến các nhà máy lọc dầu có thể phải giảm công suất hoặc giảm lượng dầu thô đưa vào chế biến. Khi đó, nguồn cung các sản phẩm khác, đặc biệt là xăng, cũng có thể bị ảnh hưởng.

Wood Mackenzie cảnh báo rằng việc cấm xuất khẩu có thể: nhanh chóng làm đầy kho dầu diesel tại Bờ Vịnh; buộc các nhà máy lọc dầu giảm mạnh công suất; khiến Mỹ phải nhập khẩu nhiều xăng hơn; làm tăng chi phí nhập khẩu; cuối cùng khiến giá xăng trong nước tăng.

Chuyên gia Alan Gelder của Wood Mackenzie cho rằng chính sách nhằm giảm giá diesel có thể chuyển áp lực chi phí từ dầu diesel sang xăng. Nói cách khác, giá dầu diesel có thể giảm ban đầu nhưng người tiêu dùng Mỹ lại phải trả nhiều hơn khi đổ xăng.

Châu Âu có thể chịu ảnh hưởng mạnh hơn vì phụ thuộc ngày càng lớn vào dầu diesel Mỹ. Theo Energy Aspects, từ tháng 3 đến tháng 9, châu Âu nhập trung bình khoảng 350.000-400.000 thùng diesel/ngày từ Mỹ, cao hơn khoảng 100.000 thùng/ngày so với cùng kỳ năm trước.

Nếu nguồn cung này biến mất, các chính phủ châu Âu có thể phải sử dụng một phần kho dự trữ chiến lược. Anh cũng đặc biệt dễ bị ảnh hưởng. Sau Hà Lan, Mỹ là một trong những nguồn cung diesel lớn nhất của Anh. Các nhà kinh tế cảnh báo hạn chế xuất khẩu của Mỹ cuối cùng có thể dẫn tới thiếu hụt hoặc giá dầu diesel cao hơn tại Anh.

Ý cũng đang chịu áp lực giá nhiên liệu, trong khi các nhà máy lọc dầu trong nước được cho là đang chịu sức ép tăng sản lượng dầu diesel và xăng.

Thị trường toàn cầu cũng bị ảnh hưởng

Mỹ chiếm khoảng 20% lượng diesel được vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu. Vì vậy, nếu lượng dầu diesel này bị loại khỏi thị trường quốc tế, ảnh hưởng sẽ không chỉ giới hạn ở châu Âu.

Các khách hàng lớn khác của dầu diesel Mỹ, đặc biệt ở Mỹ Latinh như Brazil, Mexico và Chile, cũng có thể phải tìm nguồn cung thay thế nếu lệnh cấm được mở rộng. Khi nhiều người mua cùng tranh giành nguồn dầu diesel từ Trung Đông và Ấn Độ, giá có thể tăng trên toàn cầu.

Dầu diesel không chỉ được sử dụng cho ô tô. Đây là nhiên liệu quan trọng của: xe tải; tàu vận tải; máy móc nông nghiệp; hoạt động logistics; nhiều ngành công nghiệp. Do đó, dầu diesel đắt hơn sẽ làm chi phí vận chuyển và logistics tăng, rồi được phản ánh vào giá hàng tiêu dùng.

Ảnh hưởng có thể diễn ra theo chuỗi: Dầu diesel tăng giá, vận tải đắt hơn, chi phí logistics tăng, hàng hóa đắt hơn, lạm phát tăng.

Ngoài ra, việc hạn chế xuất khẩu cũng có thể tạo ra các thị trường ngầm. Lịch sử cho thấy khi một nguồn cung bị cấm hoặc hạn chế, hoạt động buôn bán qua các kênh không chính thức có thể xuất hiện để lấp khoảng trống.

Cấm xuất khẩu dầu diesel có thể giúp giảm giá dầu diesel tại Mỹ trong ngắn hạn, nhưng đồng thời tạo ra một loạt ảnh hưởng phụ. Tại Mỹ, lượng dầu diesel tồn kho quá lớn có thể buộc các nhà máy lọc dầu giảm công suất, kéo theo nguy cơ giá xăng và nhiên liệu máy bay tăng. Tại châu Âu, việc mất nguồn dầu diesel Mỹ sẽ khiến các nước phải tranh giành nguồn cung từ những khu vực khác, đẩy giá dầu diesel và chi phí vận tải lên cao.

Vì vậy, vấn đề không đơn giản là "cấm xuất khẩu để có thêm dầu diesel giá rẻ trong nước". Nó là một bài toán cân bằng giữa giá dầu diesel, giá xăng, công suất lọc dầu, thị trường xuất khẩu và nguồn cung nhiên liệu toàn cầu.

Phía sau việc Nga gia hạn lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel đến hết tháng 10

Mỹ cân nhắc cấm xuất khẩu dầu diesel khi giá nhiên liệu tăng kỷ lục

Nga gia hạn lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel