Tự quyết giá xăng dầu: Thay đổi cách quản lý, mở không gian cạnh tranh

Từ công thức giá đến cạnh tranh thực chất

Gần đây, Dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu thay thế Nghị định số 83/2014/NĐ-CP nhận được nhiều ý kiến trái chiều, trong đó đáng chú ý là đề xuất trao quyền cho doanh nghiệp tự quyết giá bán lẻ theo công thức do Nhà nước quy định.

Điểm cốt lõi của đề xuất không nằm ở việc công thức giá có thêm hay bớt một khoản chi phí, mà ở sự thay đổi vai trò của các chủ thể trong quá trình hình thành giá.

Bộ Công Thương đề xuất trao quyền cho doanh nghiệp tự quyết giá bán lẻ theo công thức do Nhà nước quy định. (Ảnh minh họa)

Theo phương án đang được Bộ Công Thương lấy ý kiến, Nhà nước sẽ không trực tiếp công bố giá cơ sở định kỳ như hiện nay. Doanh nghiệp chủ động quyết định và công bố giá bán trên cơ sở các nguyên tắc, yếu tố cấu thành được quy định. Giá gồm giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế.

Về nguyên tắc, cách tiếp cận này phù hợp hơn với logic thị trường. Doanh nghiệp có chi phí thấp hơn có thể tạo lợi thế về giá; doanh nghiệp quản trị tốt hơn có thêm động lực tối ưu nguồn hàng, tồn kho và mạng lưới phân phối. Giá khi đó không chỉ là kết quả của một kỳ điều hành mà trở thành công cụ cạnh tranh.

Nhưng trao quyền tự quyết giá chưa đồng nghĩa với việc thị trường tự động trở nên cạnh tranh hơn.

Một công thức có thể quy định đầy đủ các yếu tố cấu thành giá, nhưng nếu doanh nghiệp vẫn hạn chế về khả năng lựa chọn nguồn hàng, sức thương lượng hoặc tiếp cận thông tin, quyền tự quyết trên giấy chưa chắc trở thành quyền chủ động trong thực tế.

Cạnh tranh vì thế không thể chỉ diễn ra ở bảng giá bán lẻ, mà phải bắt đầu từ nguồn hàng, chi phí logistics, năng lực dự trữ và khả năng tiếp cận thị trường.

Những tranh luận gần đây thường tập trung vào khả năng “mỗi cây xăng một giá”, thậm chí giá có thể thay đổi trong ngày. Đây là vấn đề người tiêu dùng dễ hình dung nhất, nhưng chưa chắc là vấn đề cốt lõi.

Trong một thị trường cạnh tranh, cùng một sản phẩm có thể được bán với các mức giá khác nhau. Doanh nghiệp có chi phí thấp có thể giảm giá để giành khách hàng; doanh nghiệp có dịch vụ tốt có thể lựa chọn một mức giá khác. Người mua có thêm quyền lựa chọn và doanh nghiệp phải cạnh tranh bằng hiệu quả.

Điều đáng quan tâm vì thế không phải là có bao nhiêu mức giá, mà là những mức giá khác nhau ấy được hình thành từ hiệu quả kinh doanh hay từ sự chênh lệch về vị thế thị trường.

Nếu doanh nghiệp bán lẻ được quyền quyết định giá nhưng vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn hàng, điều kiện mua hàng và khả năng thương lượng với các chủ thể phía trên chuỗi cung ứng, quyền tự quyết có thể chưa đồng nghĩa với quyền chủ động về kinh tế.

Muốn giá thực sự trở thành tín hiệu của thị trường, doanh nghiệp phải có không gian cạnh tranh về nguồn hàng, chi phí và phương thức kinh doanh. Quan hệ giữa các khâu từ tạo nguồn, phân phối đến bán lẻ cũng cần được thiết kế minh bạch, tránh hình thành những “điểm nghẽn” mới.

Nói cách khác, tự do định giá chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng cạnh tranh trong khuôn khổ pháp luật.

Nếu doanh nghiệp được trao quyền quyết định giá nhưng lại không có đủ khả năng lựa chọn nguồn cung, hoặc thị trường vẫn bị chi phối bởi một số chủ thể có vị thế lớn, sự thay đổi về cơ chế giá có thể chỉ là thay đổi ở phần ngọn.

Xăng dầu lại là mặt hàng đặc biệt. Đây là đầu vào của vận tải, sản xuất, logistics và đời sống, đồng thời liên quan trực tiếp đến an ninh năng lượng. Vì vậy, chuyển sang cơ chế thị trường không có nghĩa Nhà nước đứng ngoài thị trường, mà là Nhà nước phải thay đổi cách hiện diện trong thị trường.

Nhà nước thay đổi cách quản lý thị trường

Trao quyền tự quyết giá cho doanh nghiệp không đồng nghĩa với việc Nhà nước buông quản lý. Ngược lại, khi doanh nghiệp được trao quyền lớn hơn, yêu cầu đối với cơ quan quản lý có thể còn cao hơn.

Trong cơ chế hiện nay, Nhà nước tham gia trực tiếp vào quá trình xác định và công bố giá cơ sở. Với mô hình mới, vai trò này sẽ chuyển mạnh sang xây dựng khuôn khổ quản lý, giám sát, hậu kiểm và chủ động can thiệp khi thị trường xuất hiện biến động bất thường.

Theo đó, trọng tâm quản lý không còn là trực tiếp xác định mức giá, mà là giám sát quá trình hình thành giá của doanh nghiệp, bảo đảm các yếu tố chi phí phản ánh đúng thực tế và duy trì môi trường cạnh tranh bình đẳng. Dữ liệu về nguồn hàng, tồn kho, giá mua, giá bán và các khâu trong chuỗi cung ứng sẽ trở thành cơ sở để cơ quan quản lý theo dõi và nhận diện những bất thường của thị trường.

Tuy nhiên, quản lý bằng dữ liệu chỉ hiệu quả khi thông tin đủ đầy, chính xác và có khả năng đối chiếu. Nếu dữ liệu không đồng bộ, cơ quan quản lý sẽ khó phân biệt một mức giá hình thành từ hiệu quả kinh doanh với một mức giá xuất phát từ hành vi hạn chế cạnh tranh.

Vì vậy, cùng với quyền tự quyết của doanh nghiệp, cần một cơ chế minh bạch tương xứng. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về giá do mình công bố, còn cơ quan quản lý phải có đủ công cụ để kiểm chứng và xử lý những hành vi làm méo mó thị trường.

Một nghịch lý khác cũng cần tránh là Nhà nước trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp nhưng lại thiết kế quá nhiều thông số, thủ tục và tầng kiểm soát khiến doanh nghiệp vẫn vận hành gần như theo một mức giá chuẩn.

Khi đó, công thức mới có thể chỉ trở thành một dạng “giá cơ sở” mới dưới một tên gọi khác.

Mục tiêu của công thức không nên là giúp cơ quan quản lý tính ra doanh nghiệp phải bán bao nhiêu, mà là xác định nguyên tắc hình thành giá, trách nhiệm của doanh nghiệp và giới hạn can thiệp của Nhà nước.

Đây cũng là ranh giới cần được làm rõ trong quá trình hoàn thiện chính sách. Nhà nước càng trao nhiều quyền chủ động cho doanh nghiệp thì càng phải bảo đảm thị trường có đủ điều kiện để các doanh nghiệp sử dụng quyền đó một cách minh bạch và bình đẳng.

Bởi vậy, cải cách cơ chế giá xăng dầu không nên chỉ được nhìn từ việc doanh nghiệp được quyền bán với mức giá nào. Quan trọng hơn là sau thay đổi đó, doanh nghiệp có thêm động lực nâng cao hiệu quả hay không, người tiêu dùng có thêm lựa chọn hay không và thị trường có vận hành minh bạch hơn hay không.

Tự quyết giá, xét đến cùng, không phải là đích đến của cải cách mà là bước chuyển trong cách thị trường vận hành. Khi doanh nghiệp thực sự chịu trách nhiệm về quyết định giá và Nhà nước tập trung vào việc bảo đảm luật chơi công bằng, giá cả sẽ có thêm cơ hội phản ánh đúng hơn hiệu quả kinh doanh. Khi đó, việc đổi cách quản lý mới thực sự mở ra không gian cạnh tranh cho thị trường xăng dầu.

Có nên tăng quyền tự quyết giá xăng dầu cho doanh nghiệp?

Đề xuất doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu: Nhà nước cần kiểm soát “mức trần”

Trao quyền định giá cho doanh nghiệp: Thị trường xăng dầu sẽ thay đổi ra sao?

Giảm tầng trung gian, tái cấu trúc thị trường xăng dầu