Trung Quốc dùng nguồn nào để thay thế dầu Iran?

Các nhà máy lọc dầu Trung Quốc đã ký hợp đồng mua tới 20 triệu thùng dầu cho tháng 10 và 11. Đây là tin tốt đối với Iraq nhưng lại gây thêm sức ép lên Iran. (Ảnh: RT)

Trong cuộc đối đầu giữa lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ và các biện pháp trừng phạt dầu mỏ, những nhà máy lọc dầu tư nhân quy mô nhỏ của Trung Quốc đang góp phần tạo cho Washington đòn bẩy kinh tế nhằm gây sức ép lên Tehran. Không phải Trung Quốc đứng về phía nào, mà lợi ích kinh tế đang thúc đẩy các nhà máy lọc dầu độc lập của nước này chuyển từ dầu thô Iran bị trừng phạt sang nguồn cung từ Iraq và Qatar.

Lệnh phong tỏa các cảng và hoạt động vận tải biển của Iran đã khiến dòng chảy dầu giảm mạnh. Kể từ tháng 7, theo dữ liệu theo dõi tàu biển, chưa có tàu chở dầu thô Iran nào được ghi nhận vượt qua được lệnh phong tỏa. Không chỉ tàu xuất khẩu, các tàu chở dầu cỡ lớn của Iran vốn vận chuyển dầu sang Trung Quốc cũng gặp khó khăn. Trước đây, dầu thường được chuyển sang các bên trung gian tại eo biển Malacca hoặc vùng biển ngoài lãnh hải Malaysia và Indonesia, thông qua hoạt động sang mạn giữa các tàu nhằm che giấu nguồn gốc hàng hóa.

Hiện nay, nhiều tàu chở dầu không còn hàng đang bị mắc kẹt ở phía bên kia vòng phong tỏa, khiến khả năng quay về Iran lấy dầu rồi tiếp tục hành trình càng khó khăn.

Các nhà máy lọc dầu Trung Quốc chuyển sang dầu Iraq giá rẻ

Các nhà máy lọc dầu tư nhân quy mô nhỏ, thường được gọi là “teapot refineries”, tập trung chủ yếu tại tỉnh Sơn Đông, miền đông Trung Quốc. Họ chế biến dầu thô thành dầu diesel, xăng, nhiên liệu máy bay và nhiên liệu hàng hải, với biên lợi nhuận tương đối thấp. Trong nhiều năm, những cơ sở này dựa vào dầu bị trừng phạt từ Nga, Iran và trước đây là Venezuela. Dầu Iran đặc biệt hấp dẫn nhờ các khoản chiết khấu lớn mà Tehran đưa ra để tìm người mua.

Khi nguồn cung từ Iran bị gián đoạn, Iraq trở thành lựa chọn thay thế quan trọng. Trước xung đột, Trung Quốc đã là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iraq, với lượng nhập khẩu khoảng 1,2 triệu thùng/ngày. Iraq hiện giảm giá tới 37 USD/thùng để bù đắp rủi ro cho người mua khi vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz. Với giá dầu chuẩn ở mức 100-120 USD/thùng, các nhà máy lọc dầu có thể mua dầu Iraq với giá chỉ khoảng 80-90 USD/thùng, tạo ra khác biệt đáng kể về hiệu quả kinh doanh.

Tuy nhiên, vận chuyển dầu từ vịnh Ba Tư đến Trung Quốc vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Iraq không có đội tàu chở dầu riêng đủ để tự đảm nhiệm hoạt động xuất khẩu, nên phụ thuộc vào tàu do người mua và các công ty giao dịch thuê.

Một số chuyến hàng được vận chuyển dưới sự bảo vệ của Hải quân Mỹ qua eo biển Hormuz đến vịnh Oman, sau đó chuyển sang tàu của người mua Trung Quốc. Các bên mua cũng có thể lựa chọn tuyến đường sát bờ biển Oman hoặc những tuyến khác, tùy theo cách họ xử lý rủi ro an ninh.

Mỹ nhắm đến các nhà máy lọc dầu tư nhân Trung Quốc

Washington đã nhiều năm tìm cách phá vỡ hoạt động thương mại dầu mỏ giữa Trung Quốc và Iran, thông qua việc trừng phạt các cảng dầu, nhà môi giới, công ty bảo hiểm và đơn vị cung cấp dịch vụ vận tải.

Các nhà máy lọc dầu tư nhân khó bị nhắm mục tiêu hơn những tập đoàn dầu khí quốc doanh lớn của Trung Quốc, nhưng cũng đang trở thành đối tượng bị Mỹ gây sức ép trực tiếp.

Từ tháng 3/2025, Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài thuộc Bộ Tài chính Mỹ (OFAC) đã đưa nhiều nhà máy lọc dầu tư nhân Trung Quốc vào danh sách trừng phạt. Cuối tháng 4, cơ quan này tiếp tục cảnh báo các tổ chức tài chính quốc tế về rủi ro trừng phạt khi giao dịch với những cơ sở này. Theo phía Mỹ, các nhà máy lọc dầu nói trên đã mua và chế biến lượng dầu Iran trị giá hàng tỷ USD. Trung Quốc hiện là khách hàng mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran, phần lớn trong số đó được tiêu thụ bởi các nhà máy lọc dầu tư nhân.

Dù Iran là nguồn cung quan trọng, nước này không phải nguồn dầu chủ lực duy nhất của Trung Quốc. Năm 2025, dầu Iran chiếm khoảng 14% tổng lượng dầu Trung Quốc sử dụng.

Theo số liệu năm 2024, Trung Quốc khai thác khoảng 5,3 triệu thùng dầu/ngày nhưng tiêu thụ tới 16,3 triệu thùng/ngày, buộc nước này phải nhập khẩu khoảng 11 triệu thùng/ngày. Trung Quốc đồng thời là một trong những nước xuất khẩu lớn nhất thế giới về các sản phẩm dầu đã qua chế biến. Năm 2024, nước này xuất khẩu khoảng 58 triệu tấn xăng, diesel, nhiên liệu máy bay và nhiên liệu hàng hải.

Do đó, nếu nguồn dầu thô nhập khẩu bị thu hẹp, không chỉ ngành lọc dầu Trung Quốc chịu ảnh hưởng mà thị trường năng lượng toàn cầu cũng có thể đối mặt với tình trạng thiếu hụt sản phẩm tinh chế. Đầu tháng 10, do nguồn cung dầu thô đầu vào khan hiếm, Bắc Kinh đã đình chỉ xuất khẩu các sản phẩm dầu tinh chế ra ngoài Hong Kong và Macau cho đến khi có thông báo mới. Động thái này cho thấy Trung Quốc ưu tiên bảo đảm nguồn cung trong nước hơn là duy trì xuất khẩu.

Dầu Iraq chưa thể thay thế dầu Iran tại Trung Quốc

Trung Quốc đã đầu tư mạnh vào ngành dầu khí Iraq trong nhiều năm, thông qua các doanh nghiệp kỹ thuật, xây dựng và khai thác dầu khí, trong đó có nhiều công ty quốc doanh.

Năm 2008, Baghdad ký hợp đồng trị giá 3 tỷ USD với Bắc Kinh để phát triển mỏ dầu Ahdab. Đến năm 2010, Trung Quốc đã trở thành nhà đầu tư đơn lẻ lớn nhất trong lĩnh vực dầu khí Iraq, nắm quyền kiểm soát khoảng 20% trữ lượng được đưa ra đấu thầu trong giai đoạn trước đó. Năm 2015, hai nước ký thỏa thuận đối tác chiến lược.

Đến năm 2019, thỏa thuận Dầu mỏ đổi lấy Tái thiết và Đầu tư được triển khai, bao gồm các ưu đãi giảm giá dầu khí cho Trung Quốc. Đến năm 2024, các doanh nghiệp Trung Quốc được ước tính quản lý khoảng một phần ba trữ lượng dầu khí và hai phần ba sản lượng khai thác thực tế của Iraq.

Năm 2025, nội các Iraq phê duyệt dự án đường ống dầu trị giá 5 tỷ USD nhằm kết nối Basra với Haditha và các điểm xuất khẩu xa hơn tại Syria, Thổ Nhĩ Kỳ và Jordan. Tuyến đường này được thiết kế để giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz và được tài trợ thông qua thỏa thuận dầu mỏ đổi lấy cơ sở hạ tầng giữa Iraq và Trung Quốc.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa dầu Iraq sẽ thay thế hoàn toàn dầu Iran tại thị trường Trung Quốc. Theo các chuyên gia, dầu Iraq hiện có lợi thế nhờ nguồn cung sẵn có và mức giá cạnh tranh trong bối cảnh thị trường khan hiếm. Nhưng về lâu dài, các nhà máy lọc dầu Trung Quốc vẫn sẽ lựa chọn nguồn dầu có giá và điều kiện thương mại hấp dẫn nhất.

Trung Quốc đang cho thấy khả năng thích ứng với sự gián đoạn nguồn cung từ Iran. Dù vậy, việc duy trì nguồn dầu nhập khẩu ổn định vẫn là yêu cầu sống còn đối với nền kinh tế nước này, trong khi những biến động tại eo biển Hormuz tiếp tục tạo ra rủi ro cho toàn bộ thị trường năng lượng.

Dầu thô và nhiên liệu Trung Quốc đứng trước ngã rẽ mới

Thượng đỉnh Mỹ - Trung: Dầu Iran và Hormuz trở thành tâm điểm năng lượng

Lệnh phong tỏa của Mỹ khiến xuất khẩu dầu Iran đình trệ