“Thanh xuân gửi lại”: Di sản ký ức của thế hệ cán bộ đi B

Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước đầy gian khổ và hy sinh, theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, hàng vạn cán bộ, chiến sĩ, trí thức, văn nghệ sĩ từ miền Bắc đã âm thầm xếp lại bút nghiên, từ giã gia đình và người thân để vượt Trường Sơn vào chiến trường miền Nam công tác, chiến đấu. Mật danh “Đi B” từ đó trở thành một dấu mốc định mệnh, gắn liền với một thời kỳ lịch sử hào hùng và bi tráng của dân tộc.

Để bảo đảm tuyệt đối yêu cầu bí mật trước khi lên đường, các cán bộ đi B đã phải gửi lại toàn bộ hồ sơ cá nhân, giấy tờ tùy thân, học bạ, lý lịch, sổ Đoàn, thẻ Đảng cùng những kỷ vật thân thương nhất tại Ủy ban Thống nhất của Chính phủ. Những vật dụng tưởng chừng nhỏ bé ấy tưởng như đã chìm khuất vào thời gian, nhưng thực chất lại là tất cả hành trang tinh thần vô giá của một thời tuổi trẻ sôi nổi.

Triển lãm "Thanh xuân gửi lại" diễn ra tại Hà Nội đến hết ngày 2/9/2026 không đơn giản là nơi trưng bày các hiện vật mà trên hết đó là những câu chuyện vô cùng tự hào, xúc động của các bậc ông cha đã không đắn đo gửi lại thanh xuân ra đi chiến đấu,.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, hơn 72.000 bộ hồ sơ và kỷ vật của cán bộ đi B thuộc 89 tỉnh, thành phố (giai đoạn 1945-1975) nay vẫn đang được cất giữ, bảo quản cẩn trọng tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ). Đây là khối di sản đặc biệt, minh chứng sống động cho tinh thần “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”.

Mỗi hiện vật trưng bày đều kể một câu chuyện riêng biệt về lòng yêu nước và lý tưởng cách mạng cao đẹp. Đó là minh chứng rõ nét cho thấy thế hệ cha ông đã hiến dâng trọn vẹn tuổi thanh xuân của mình cho độc lập, tự do của Tổ quốc, để lại cho thế hệ mai sau một di sản tinh thần vô giá.

Điểm nhấn làm nên sức nặng xúc động của triển lãm là việc giới thiệu hồ sơ, kỷ vật của nhiều tên tuổi lớn đã đi vào lịch sử văn hóa, nghệ thuật, y học và văn học nước nhà. Đó là nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm, nhà văn Nguyễn Quang Sáng, nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu, bác sĩ anh hùng Đặng Thùy Trâm, nhà thơ Ca Lê Hiến (Lê Anh Xuân), nhà văn Dương Thị Xuân Quý…

Những di vật còn lưu giữ được của cố nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu. Tháng 12/1964, Phan Huỳnh Điểu vào chiến trường B ở trong Ban văn nghệ Khu. Thời gian đó ông viết bản hành khúc Ra tiền tuyến với bút danh Huy Quang.

Kỷ vật còn lại của nhà văn Bùi Sơn Tùng - tác giả nổi tiếng với nhiều tác phẩm viết về Bác Hồ, trong đó nổi bật nhất là tiểu thuyết "Búp sen xanh",

Nhà văn Nguyễn Quang Sáng đã từng là cán bộ đi B. Trong suốt thời gian đó, ông đã có nhiều tác phẩm nổi tiếng viết về thời kỳ sống, chiến đấu đó như "Cánh đồng hoang", "Mùa gió chướng", "Mùa nước nổi"...

Triển lãm “Thanh xuân gửi lại” không chỉ dừng lại ở việc trưng bày tư liệu quá khứ mà còn mang một sứ mệnh nhân văn sâu sắc: kết nối hiện tại với lịch sử, góp phần thực hiện công tác đền ơn đáp nghĩa. Thông qua Chiến dịch 500 ngày đêm tập trung tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng để rà soát, đối chiếu và xác minh hàng vạn hồ sơ.

Bằng sự tận tụy của những cán bộ lưu trữ, từng trang tài liệu ố vàng đã trở thành chiếc cầu nối thiêng liêng giúp tìm kiếm thân nhân và trao trả kỷ vật cho gia đình liệt sĩ. Đặc biệt, việc đưa vào vận hành hệ thống tra cứu điện tử hồ sơ cán bộ đi B tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III đã tạo điều kiện thuận lợi tuyệt đối cho thân nhân liệt sĩ, người có công và các nhà nghiên cứu tiếp cận nguồn tư liệu quý giá, khẳng định bước đột phá mạnh mẽ trong công tác chuyển đổi số lưu trữ.

Tại triển lãm, có nhiều thân nhân liệt sĩ đã tới đây với hy vọng tìm lại được những hiện vật, ký ức của người thân dã hi sinh qua hệ thống lưu trữ của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III.

Khép lại không gian triển lãm, dư âm đọng lại trong lòng mỗi người tham quan là niềm tự hào kiêu hãnh và lòng biết ơn vô hạn. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, đất nước hòa bình và phát triển, nhưng ký ức về thế hệ cán bộ đi B vẫn mãi là tượng đài bất tử trong tâm hồn dân tộc, tiếp lửa truyền thống yêu nước cho các thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.

Một số tư liệu của liệt sĩ Đặng Thuỳ Trâm được lưu giữ tại Trung tâm. Năm 1970, bác sĩ Đặng Thùy Trâm bị phục kích và hy sinh khi chưa đầy 28 tuổi.

Lộ trình vào miền Nam luôn được giữ bí mật tuyệt đối. Mọi tài liệu có liên quan đến tổ chức, nhân sự, lý lịch Đảng và đồ dùng cá nhân quen thuộc đều phải gửi lại ở miền Bắc.

Hộp đựng đồ và đựng vàng của một cán bộ đi B còn được lưu giữ.