Thẩm định kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu: Cần chuẩn bị tốt trước khảo sát thực địa

Sự cố tràn dầu luôn được xem là một trong những nguy cơ môi trường có khả năng gây hậu quả lan rộng chỉ trong thời gian rất ngắn nếu không được kiểm soát kịp thời ngay từ những giờ đầu tiên. Trong bối cảnh nhiều cơ sở sản xuất, kinh doanh, lưu trữ xăng dầu, hóa chất ngày càng gia tăng, yêu cầu đối với công tác xây dựng và thẩm định Kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu cũng không còn dừng ở việc hoàn thiện hồ sơ thủ tục, mà phải hướng tới khả năng ứng phó thực chất khi tình huống xảy ra.

Xung quanh vấn đề này, Phóng viên PetroTimes đã có cuộc trao đổi với ông Phạm Văn Sơn - Tổng thư ký Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam.

Ông Phạm Văn Sơn - Tổng thư ký Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam.

PV: Thưa ông, vì sao việc thẩm định Kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu cấp cơ sở cần được coi là một nội dung chuyên môn quan trọng?

Ông Phạm Văn Sơn: Sự cố tràn dầu có tốc độ lan truyền nhanh và phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện thực địa. Khi dầu đã tràn ra nền, đi vào rãnh, hố ga, cống thoát nước mưa, mương hở, sông, hồ hoặc biển thì chỉ trong thời gian ngắn, một sự cố nhỏ trong phạm vi cơ sở có thể trở thành sự cố lớn hơn khó kiểm soát.

Vì vậy, thẩm định Kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu cấp cơ sở không chỉ là xem kế hoạch có đủ đầu mục hay không, mà phải đánh giá được kế hoạch đó có sát hiện trạng, có nhận diện đúng nguy cơ, có xác định được tuyến lan truyền, có thiết bị phù hợp và có khả năng vận hành trong những giờ đầu hay không.

Một kế hoạch chỉ thật sự có giá trị khi trả lời được những câu hỏi cốt lõi: dầu có thể tràn ở đâu, tràn bao nhiêu, chảy theo đường nào, điểm nào cần ưu tiên chặn trước, thiết bị nào được sử dụng, lực lượng tại chỗ được tổ chức ra sao và khi vượt năng lực tại chỗ thì cơ sở huy động lực lượng chuyên nghiệp bằng cơ chế nào.

Vì vậy, bên cạnh việc quy định kế hoạch phải có những nội dung gì, rất cần có một bộ tiêu chí để đánh giá chất lượng thực chất của kế hoạch. Bộ tiêu chí đó giúp xác định nội dung nào là trọng yếu, nội dung nào cần có trọng số cao, nội dung nào nếu thiếu thì kế hoạch khó có thể vận hành.

PV: Trong thực tế, các Hội đồng thẩm định thường có đi khảo sát cơ sở. Vậy vì sao vẫn cần thêm bộ tiêu chí chấm điểm?

Ông Phạm Văn Sơn: Đúng là gần như các Hội đồng thẩm định Kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu đều tổ chức khảo sát cơ sở. Đây là khâu rất quan trọng. Tuy nhiên, vấn đề là làm thế nào để việc khảo sát thực địa được chuẩn bị tốt hơn, tập trung hơn và có căn cứ hơn.

Sự cố tràn dầu là lĩnh vực có tính kỹ thuật đặc thù. Không phải thành viên nào của Hội đồng cũng có điều kiện tiếp cận thường xuyên với các tình huống tràn dầu thực tế, nhất là các vấn đề như đường lan truyền của dầu, điểm chặn dòng, khả năng dầu đi theo hố ga, cống rãnh, bể phân ly, bể tách dầu hoặc điểm thoát ra môi trường bên ngoài.

Vì vậy, bộ tiêu chí không thay thế kinh nghiệm của Hội đồng, mà giúp quá trình thẩm định có cấu trúc hơn: nội dung nào cần xem trước, điểm nào cần kiểm tra kỹ khi xuống thực địa, tiêu chí nào có trọng số cao, thiếu hụt nào cần yêu cầu cơ sở khắc phục trước khi xem xét thông qua.

Nói cách khác, khảo sát thực địa là khâu rất quan trọng, nhưng hồ sơ phải được chuẩn bị đủ tốt để Hội đồng biết cần tập trung vào đâu khi đến cơ sở.

Cần giúp cơ sở chuẩn bị tốt hơn ngay từ khâu xây dựng hồ sơ, đặc biệt là hệ thống sơ đồ, hình ảnh hiện trạng... (Ảnh minh họa)

PV: Theo ông, hồ sơ cần chuẩn bị như thế nào để hỗ trợ tốt hơn cho việc thẩm định?

Ông Phạm Văn Sơn: Cơ sở không nên chỉ nộp một bản kế hoạch viết bằng lời. Hồ sơ cần có sơ đồ, ảnh chụp hiện trạng và tài liệu chứng minh để Hội đồng có thể đọc trước, hình dung trước và khi xuống thực địa thì tập trung kiểm tra đúng điểm trọng yếu.

Ở đây cần phân biệt giữa bản vẽ kỹ thuật và sơ đồ phục vụ ứng phó sự cố. Nhiều cơ sở có bản vẽ thiết kế hệ thống thoát nước mưa, nước thải, bồn bể, đường ống. Các bản vẽ này cần cho thiết kế và quản lý kỹ thuật, nhưng thường phức tạp, nhiều lớp thông tin, không dễ dùng ngay trong thẩm định hoặc ứng phó khẩn cấp.

Kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu cần có sơ đồ đơn giản, dễ đọc, giống như sơ đồ thoát hiểm hoặc sơ đồ khu triển lãm. Nhìn vào đó phải biết ngay: nguồn nguy cơ nằm ở đâu; nếu xảy ra sự cố thì dầu có thể chảy theo tuyến nào; nước mưa, nước thải chảy về đâu; hố ga, cống, rãnh, bể phân ly, điểm thoát ra ngoài cơ sở nằm ở vị trí nào; đâu là điểm chặn dòng đầu tiên và đâu là điểm chặn dự phòng.

Sơ đồ phải phục vụ hành động. Nếu sơ đồ quá phức tạp đến mức người đọc không xác định được tuyến lan truyền và điểm chặn dòng thì chưa đạt yêu cầu của một kế hoạch ứng phó thực tế.

PV: Vậy theo ông, vai trò của hình ảnh thực tế trong hồ sơ kế hoạch là gì?

Ông Phạm Văn Sơn: Ảnh không thay thế việc Hội đồng đi khảo sát cơ sở. Ảnh là tài liệu giúp Hội đồng đọc trước hồ sơ, nhận diện trước những điểm cần kiểm tra và khi xuống thực địa có thể tập trung vào các vị trí có nguy cơ cao.

Cơ sở cần chụp ảnh đầy đủ các điểm trọng yếu: khu vực bồn/bể, họng nhập, điểm xuất - nhập, khu vực bơm chuyển, khu lưu giữ dầu thải hoặc chất thải nhiễm dầu; hệ thống rãnh, hố ga, cống thoát nước mưa, tuyến nước thải, bể phân ly, bể tách dầu; điểm thoát ra bên ngoài khuôn viên cơ sở; các đoạn tường bao, nền chống thấm, khu vực có dấu hiệu nứt, thấm hoặc có nguy cơ dầu thoát ra ngoài.

Ngoài ra, cũng cần có ảnh các đối tượng xung quanh có thể bị ảnh hưởng nếu xảy ra sự cố, như nhà dân, khu dân cư, trường học, nguồn nước, ao hồ, ao nuôi, mương, sông, biển, đất nông nghiệp hoặc các công trình hạ tầng lân cận.

Khi những hình ảnh này được đưa vào kế hoạch từ đầu, Hội đồng có thể phát hiện sớm những điểm cần lưu ý; cơ sở cũng có cơ hội tự rà soát, sửa sớm, bổ sung sớm, tránh tình trạng đến khi Hội đồng xuống thực địa mới phát hiện nhiều vấn đề phải chỉnh sửa nhiều lần.

PV: Có thể hiểu rằng yêu cầu sơ đồ và hình ảnh không phải để làm phức tạp hồ sơ, mà để đơn giản hóa quá trình thẩm định?

Ông Phạm Văn Sơn: Đúng vậy. Trong bối cảnh thủ tục hành chính ngày càng cần đơn giản, rõ ràng và giảm đi lại không cần thiết, việc yêu cầu cơ sở chuẩn bị đúng loại tài liệu ngay từ đầu là rất quan trọng.

Nếu cơ sở biết trước cần cung cấp sơ đồ nào, ảnh nào, danh mục thiết bị nào, tài liệu chứng minh nào; đồng thời biết những thiếu hụt nào có thể khiến kế hoạch chưa được thông qua, thì họ sẽ chuẩn bị nghiêm túc hơn trước khi nộp hồ sơ. Khi đó, việc khảo sát thực địa của Hội đồng sẽ giống như khâu rà soát cuối cùng để kiểm chứng hiện trạng.

Điều này giúp tiết kiệm thời gian cho cơ quan quản lý, cho Hội đồng thẩm định và cho cả doanh nghiệp. Quan trọng hơn, nó giúp kế hoạch được chuẩn bị theo hướng có thể vận hành thật, chứ không chỉ hoàn thiện về mặt giấy tờ.

Ông Phạm Văn Sơn chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn về triển khai kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu với các chuyên gia môi trường trong Liên đoàn các tổ chức kĩ sư ASEAN.

PV: Theo ông, một bộ tiêu chí chấm điểm nên được xây dựng theo hướng nào?

Ông Phạm Văn Sơn: Theo tôi, bộ tiêu chí chấm điểm cần phản ánh đúng bản chất của một kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu. Không nên chấm đều mọi nội dung như nhau, phải có trọng số.

Những nội dung có ý nghĩa quyết định đến khả năng ứng phó thực tế cần được đặt trọng số cao hơn: nhận diện nguồn nguy cơ, xác định tuyến lan truyền, sơ đồ và ảnh chụp hiện trạng, phương án cô lập nguồn và chặn dòng ban đầu, trang thiết bị phù hợp với loại hình cơ sở, năng lực lưu chứa tạm thời, tổ chức lực lượng tại chỗ, cơ chế báo cáo khẩn cấp và cơ chế huy động lực lượng chuyên nghiệp khi vượt năng lực tại chỗ.

Bộ tiêu chí cũng cần xác định một số chỉ tiêu mang tính “điểm liệt”. Đây là những thiếu hụt nếu không khắc phục thì kế hoạch khó có thể vận hành hoặc khó kiểm chứng trong thực tế. Khi cơ sở biết rõ các điểm này, họ sẽ chủ động chuẩn bị kỹ hơn trước khi nộp kế hoạch.

PV: Ông có thể nói rõ hơn về “điểm liệt”?

Ông Phạm Văn Sơn: “Điểm liệt” là những thiếu hụt cốt lõi làm cho kế hoạch không thể vận hành hoặc không thể kiểm chứng được năng lực ứng phó thực tế.

Ví dụ như không nhận diện được đối tượng có nguy cơ bị ảnh hưởng xung quanh; không có thiết bị, vật tư tối thiểu tương ứng với nguy cơ đã nhận diện; hoặc không có cơ chế huy động lực lượng chuyên nghiệp khi vượt năng lực tại chỗ.

Điểm liệt không phải để làm khó cơ sở. Ngược lại, điểm liệt giúp cơ sở biết trước những vấn đề bắt buộc phải chuẩn bị. Nếu thiếu thì nên sửa ngay từ giai đoạn xây dựng kế hoạch, thay vì chờ đến lúc Hội đồng xuống khảo sát mới phát hiện.

PV: Theo ông, điều quan trọng nhất trong thẩm định kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu là gì?

Ông Phạm Văn Sơn: Kế hoạch không phải chỉ để lưu hồ sơ. Kế hoạch phải giúp cơ sở biết mình có nguy cơ gì, dầu sẽ đi theo đường nào, chặn ở đâu, dùng thiết bị gì, tổ chức lực lượng ra sao, khi nào phải báo cơ quan chức năng và khi nào phải huy động lực lượng chuyên nghiệp.

Nếu làm được như vậy, thẩm định kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu không chỉ là một bước thủ tục, mà trở thành một hàng rào phòng ngừa rủi ro. Cơ sở chuẩn bị tốt hơn, Hội đồng đánh giá thuận lợi hơn, cơ quan quản lý có căn cứ rõ hơn và cộng đồng xung quanh được bảo vệ tốt hơn nếu sự cố xảy ra.

Từ kinh nghiệm thực tế trong ứng phó và hỗ trợ xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố tràn dầu, tôi sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm chuyên môn, phối hợp với các địa phương trong các chương trình tập huấn nâng cao năng lực thẩm định kế hoạch, đồng thời hỗ trợ các cơ sở chuẩn bị hồ sơ sát thực tế hơn trước khi trình cơ quan có thẩm quyền.

Khi sự cố tràn dầu xảy ra, điều cần nhất không phải là một bộ hồ sơ đẹp, mà là năng lực ứng phó thật trong những giờ đầu tiên.

PV: Xin cảm ơn ông!