Sinh viên làm thêm: Cứu cánh tài chính hay vòng xoáy áp lực?

Nguyễn Thu Thảo (20 tuổi, sinh viên năm 3, Học viện Phụ nữ Việt Nam) chia sẻ: “Mỗi tháng em phải chi ít nhất 5 triệu đồng cho tiền trọ, ăn uống và học tập. Gia đình ở quê chỉ gửi lên được hơn một nửa, phần còn lại em buộc phải tự lo. Vì vậy, em đi làm thêm ca tối ở quán cà phê, có hôm về đến phòng đã gần nửa đêm, vì phải vừa đi học vừa đi làm nên em chỉ thấy mệt lả người và muốn ngủ chứ chẳng còn tâm trí học hành”.

Thảo cho biết, ban đầu cô nghĩ làm thêm chỉ là tạm thời để giảm gánh nặng cho gia đình. Nhiều lúc muốn nghỉ làm để tập trung cho việc học nhưng luôn phải đấu tranh với suy nghĩ “Nếu nghỉ việc thì em lo không xoay xở nổi. Thế là em cứ gồng mình, mà kết quả học kỳ vừa rồi tụt hẳn, rớt một môn. Em vừa lo cho sức khỏe, vừa lo tương lai”, Thảo nói thêm.

Không thể phủ nhận, làm thêm mang lại cho sinh viên nhiều giá trị thực tế. Bên cạnh thu nhập để tự lo toan cuộc sống, các bạn còn được trau dồi những kỹ năng mềm như giao tiếp, quản lý thời gian, xử lý tình huống và tăng khả năng thích nghi với môi trường làm việc. Đặc biệt, một số công việc liên quan đến chuyên ngành còn giúp sinh viên tích lũy kinh nghiệm sớm, tạo lợi thế cạnh tranh khi ra trường.

Nguyễn Đức Hoàng (22 tuổi, sinh viên năm cuối, Trường Đại học Ngoại thương) cho biết: “Em từng làm trợ giảng tiếng Anh suốt 2 năm. Công việc không chỉ giúp em tự trang trải sinh hoạt phí mà còn nâng cao khả năng giao tiếp và quản lý lớp học. Khi đi thực tập, em thấy mình tự tin hơn hẳn vì đã được tiếp xúc và làm quen với môi trường làm việc từ trước từ đó cũng học hỏi thêm những cách xử lý tình huống để giờ em có thể giải quyết một cách trơn tru hơn”.

Hoàng cũng nhấn mạnh, điều em đặt mục tiêu khi tìm kiếm công việc làm thêm không phải là tiền bạc mà là sự trưởng thành. “Nhờ đi làm thêm, em biết sắp xếp thời gian, có trách nhiệm hơn với kế hoạch cá nhân. Nếu chỉ ở trường, chắc em khó có được trải nghiệm này”, Hoàng chia sẻ.

Nhiều sinh viên khác cũng tìm được công việc liên quan đến ngành học, từ thiết kế đồ họa, viết nội dung đến lập trình. Những trải nghiệm này giúp sinh viên có hồ sơ ấn tượng hơn khi ra trường. Không ít doanh nghiệp hiện nay cũng đánh giá cao ứng viên có kinh nghiệm thực tế ngay từ khi còn học đại học.

Song, mặt trái của làm thêm không hề nhỏ. Khảo sát của Trung tâm Hỗ trợ học sinh, sinh viên TP HCM năm 2023 cho thấy 37% sinh viên bị giảm sút kết quả học tập vì dành quá nhiều thời gian đi làm, và 22% gặp vấn đề về sức khỏe như mất ngủ, stress, thậm chí suy nhược.

Một nghiên cứu khác của Viện Nghiên cứu Thanh niên cũng chỉ ra, có tới 28% sinh viên từng bỏ lỡ kỳ thi hoặc học phần quan trọng do lịch làm việc trùng với lịch học, và gần 15% thừa nhận từng có ý định bỏ học giữa chừng vì áp lực tài chính. Những con số này cho thấy, đằng sau đồng lương ít ỏi, việc làm thêm đôi khi lại trở thành “hòn đá” níu chân tuổi trẻ trên con đường học tập và phát triển lâu dài.

Lê Thu Trang (20 tuổi, sinh viên năm 2, Trường Đại học Sư phạm TP HCM) chia sẻ: “Có thời gian em làm thêm ở trung tâm ngoại ngữ, dạy học sinh vào buổi tối. Lịch học ở trường thì kín, ban ngày chạy lớp, tối lại dạy đến hơn 21 giờ. Về nhà còn phải soạn giáo án, có hôm thức đến 1-2 giờ sáng để hoàn thành công việc. Kết quả là em thường xuyên căng thẳng dẫn đến đau dạ dày, sáng hôm sau đi học cũng chẳng tập trung nổi. Điểm số tụt, sức khỏe giảm, lúc nào cũng thấy mình kiệt sức”.

Trang thừa nhận, công việc làm thêm giúp cô tự tin hơn trong giao tiếp và có thêm khoản thu nhập, nhưng áp lực đi kèm khiến cô phải cân nhắc lại. “Em đang tính giảm bớt giờ dạy để giữ sức khỏe, vì rõ ràng nếu học không tốt thì tương lai sau này còn khó khăn hơn cả chuyện tiền bạc trước mắt”, Trang nói.

PGS.TS Nguyễn Văn Khánh (ĐH Quốc gia Hà Nội)

Về vấn đề này, PGS.TS Nguyễn Văn Khánh (ĐH Quốc gia Hà Nội) phân tích: “Khi sinh viên đặt nặng việc kiếm tiền mà lơ là học tập, hậu quả không chỉ là điểm số thấp. Nhiều em bị căng thẳng kéo dài, giảm khả năng tiếp thu, lâu dần ảnh hưởng đến định hướng nghề nghiệp. Nguy hiểm hơn, một số em chọn bỏ học để chạy theo thu nhập ngắn hạn, nhưng về sau lại dễ thất nghiệp hoặc phải làm trái ngành”.

TS. Trần Thị Minh Hằng (Viện Nghiên cứu Thanh niên)

TS. Trần Thị Minh Hằng (Viện Nghiên cứu Thanh niên) cũng nhấn mạnh thêm: “Việc làm thêm mang lại cơ hội trưởng thành và tự lập, nhưng nếu thiếu sự định hướng, sinh viên rất dễ rơi vào vòng xoáy mưu sinh. Nhà trường và gia đình cần đóng vai trò hỗ trợ, cung cấp thông tin về việc làm bán thời gian phù hợp, để các em vừa đảm bảo học tập vừa có thể trải nghiệm công việc một cách lành mạnh.”

Làm thêm có thể là cơ hội để sinh viên rèn luyện kỹ năng, học cách quản lý tài chính và trưởng thành hơn trong cuộc sống. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải biết đâu là giới hạn. Một công việc linh hoạt, phù hợp với ngành học sẽ trở thành nơi rèn luyện để sinh viên tích lũy kinh nghiệm thực tế; ngược lại, nếu chạy theo những đồng lương trước mắt mà quên đi mục tiêu sâu xa của tương lai thì các bạn trẻ có thể phải trả giá bằng sức khỏe và thành tích học tập.

Các chuyên gia khuyến nghị, sinh viên nên đặt ưu tiên hàng đầu cho việc học, bởi tấm bằng và kiến thức mới là hành trang bền vững cho tương lai. Việc làm thêm chỉ nên xem như một điểm tựa với những bạn sinh viên, chứ không thể là đích đến. Nói cách khác, đừng để công việc bán thời gian biến thành “cái bẫy” toàn thời gian, níu chân tuổi trẻ ngay trên giảng đường.