Ông Trump đổi đối sách với Iran, liệu có hiệu quả?

Sau hơn 23 tuần xung đột, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho thấy ông muốn dựa nhiều hơn vào gây sức ép lên nền kinh tế Iran thay vì tiếp tục một chiến dịch quân sự. (Ảnh: AP)

Hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz, tuyến hàng hải quan trọng đang trở thành trọng tâm của các cuộc đàm phán chấm dứt xung đột, vẫn bị lực lượng Iran làm gián đoạn trong khi lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ siết chặt các cảng Iran.

Iran và Oman cho biết họ gần đạt thỏa thuận về việc quản lý eo biển Hormuz, nhưng ông Trump nói Mỹ chỉ “đàm phán một phần” với Iran. Tehran phủ nhận có đàm phán trực tiếp với Washington.

Vậy sau nhiều tháng giao tranh, tại sao ông Trump lại chuyển sang gây sức ép kinh tế thay vì dùng sức mạnh quân sự?

Ông Trump nói gì về việc thay đổi chiến lược?

Trong cuộc phỏng vấn với Axios hôm Chủ nhật, ông Trump nói Mỹ đang “hạ nhiệt” cách tiếp cận xung đột ở Iran. Đây là sự thay đổi rõ rệt so với tuần trước, khi ông cho Iran một “cơ hội cuối cùng” để đạt thỏa thuận hoặc đối mặt với các cuộc tấn công thảm khốc.

Giờ đây, ông Trump muốn đánh vào kinh tế Iran. Ông cho rằng Iran đang trong tình trạng tài chính “rất tồi tệ”, với lạm phát cao và khó trả lương cho binh sĩ, đồng thời cho rằng lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ từ tháng 4 đã gia tăng áp lực. Ông Trump nói Mỹ đang quan sát Iran trong bối cảnh lạm phát rất cao và nước này “không có tiền”.

Ông cũng cho rằng giá dầu giảm đã giảm bớt ảnh hưởng kinh tế của xung đột và việc đóng eo biển Hormuz đối với người tiêu dùng Mỹ. Trước đó, giá dầu từng vượt 100 USD/thùng. Ông Trump nói: “Mọi chuyện sẽ ổn. Lúc nào cũng vậy. Giống như một ván cờ”.

Lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ ảnh hưởng thế nào tới Iran?

Mỹ duy trì phong tỏa hải quân các cảng Iran từ giữa tháng 4, nhằm giảm xuất khẩu dầu của Iran, ước tính khoảng 1,5 triệu thùng/ngày, qua đó làm giảm mạnh nguồn thu từ dầu.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết đã chuyển hướng 53 tàu thương mại, lên kiểm tra 2 tàu và vô hiệu hóa 2 tàu khác. Ông Trump gọi đây là một “bức tường thép” không thể lay chuyển. Giới chức Iran cho biết xuất khẩu dầu thô gần như về 0 do phong tỏa.

Việc hạn chế xuất khẩu dầu càng làm trầm trọng thêm các khó khăn kinh tế vốn có của Iran, bắt nguồn từ những vấn đề cơ cấu trong nước, quản lý yếu kém và nhiều năm chịu các lệnh trừng phạt nghiêm khắc.

Cơ sở hạ tầng ở Iran cũng chịu thiệt hại lớn trong cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động cuối tháng 2. Tehran yêu cầu Mỹ bồi thường thiệt hại như một trong các điều kiện để mở lại eo biển Hormuz.

Mỹ có thiếu đạn dược?

Một số báo cáo truyền thông Mỹ cho biết Washington đang cạn dần kho đạn dược do giao tranh tại Trung Đông và Ukraine. Cuối tháng trước, Axios đưa tin Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, Tướng Dan Caine, cảnh báo Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và ông Trump rằng tình trạng thiếu tên lửa đánh chặn phòng không có thể ảnh hưởng khả năng Mỹ bảo vệ lực lượng và đồng minh tại Trung Đông.

Theo Washington Post, Lầu Năm Góc đã yêu cầu ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ nhanh chóng tăng khai thác và giao vũ khí, trong đó có những loại đạn đang cực kỳ thiếu do xung đột với Iran.

Tuy nhiên, một quan chức Lầu Năm Góc nói với Al Jazeera rằng Mỹ vẫn có đủ đạn dược để duy trì các hoạt động quân sự. Jarred Conley, Phó Giám đốc đơn vị Đổi mới Quốc phòng của Bộ Quốc phòng Mỹ, cho biết: “Chúng tôi có đủ đạn dược cho nhiệm vụ hiện tại. Bộ Quốc phòng hiện có mọi thứ cần thiết để tiến hành xung đột”.

Ông Trump có chịu áp lực trong nước?

Ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ Tổng thống thứ hai vào đầu năm ngoái với cam kết tránh những “cuộc chiến ngu ngốc”. Hiện tại, cuộc chiến với Iran của ông không được lòng người Mỹ, trong khi ông Trump và các nghị sĩ Cộng hòa đang tìm cách bảo vệ thế đa số mong manh tại Quốc hội trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11.

Một cuộc thăm dò gần đây của Reuters/Ipsos cho thấy chỉ khoảng 35% người Mỹ ủng hộ cuộc chiến. Khi được hỏi đảng nào có cách tiếp cận tốt hơn trong xử lý xung đột và “khủng bố”, cử tri đăng ký chọn Dân chủ 37%, so với Cộng hòa 36%.

Đây là lần đầu Dân chủ dẫn trước kể từ khi Reuters/Ipsos bắt đầu đặt câu hỏi này vào tháng 12/2024, thời điểm Cộng hòa dẫn 39% so với 28%.

Gây sức ép kinh tế có hiệu quả với Iran không?

Mehran Kamrava, giáo sư tại Đại học Georgetown ở Qatar, cho biết đàm phán Mỹ - Iran đang diễn ra rất chậm và nghi ngờ khả năng chiến dịch gây sức ép kinh tế của Washington thành công.

Ông lưu ý Iran đã gây sức ép đáng kể lên các nước vùng Vịnh, nơi Mỹ đặt lực lượng và cơ sở quân sự, bằng các cuộc tấn công tên lửa và UAV. Ông nói Iran đang cố gây áp lực kinh tế lên các nước láng giềng, đặc biệt Qatar, UAE, Ả Rập Xê-út và Kuwait, để những nước này gây sức ép ngược lên Mỹ nhằm đàm phán với Tehran.

Trong khi đó, Mỹ lại gây sức ép kinh tế lên Iran. Vì vậy, cả hai bên đều không muốn là bên thực hiện bước đi đầu tiên để ngồi vào bàn đàm phán.

Kamrava hoài nghi chiến lược gây sức ép kinh tế của Mỹ sẽ hiệu quả, nhất là vì lãnh đạo Iran không chịu áp lực chính trị trong nước giống chính quyền Trump.

Ông cho rằng Tehran đang chịu áp lực kinh tế rất lớn, nhưng hệ thống chính trị Iran mang tính đàn áp cao và những người ra quyết định không trực tiếp chịu ảnh hưởng từ khó khăn của tầng lớp trung lưu. Mục tiêu của họ là duy trì quyền lực, nên ông không chắc chiến thuật này sẽ hiệu quả vào lúc này.

Mỹ đã đạt được các mục tiêu xung đột đề ra chưa?

Chưa thực sự. Kể từ khi Mỹ và Israel phát động xung đột ngày 28/2, thời điểm họ tiêu diệt Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei, các mục tiêu xung đột đã nhiều lần được điều chỉnh đáng kể.

Ban đầu, Mỹ nói mục tiêu là ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân - điều Tehran khẳng định chưa bao giờ có ý định thực hiện - và buộc Iran thay đổi chính quyền. Mục tiêu thay đổi chính quyền sau đó đã được ông Trump âm thầm từ bỏ.

Mỹ cũng đưa ra các yêu cầu khác, gồm hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo của Iran và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng vũ trang đồng minh trong khu vực như Hezbollah ở Lebanon, Houthi ở Yemen và các nhóm khác tại Iraq, Syria.

Khi xung đột kéo dài, thiệt hại đối với các nước vùng Vịnh và khủng hoảng năng lượng toàn cầu do đóng eo biển Hormuz ngày càng tạo áp lực buộc Washington phải đạt thỏa thuận hòa bình với Tehran.

Iran cũng đưa ra các điều kiện, gồm dỡ bỏ lệnh trừng phạt và phong tỏa hải quân của Mỹ, đồng thời giải phóng các tài sản Iran bị đóng băng.

Châu Á trước vòng xoáy Hormuz

Dự trữ dầu của Mỹ giảm xuống mức thấp nhất trong hơn 40 năm

Mỹ và Iran nhất trí gia hạn lệnh ngừng bắn