Những sự kiện thế giới nổi bật nhất năm 2014

Năng lượng Mới số 387

1. Nga sáp nhập bán đảo Crimea và cuộc khủng hoảng Ukraine

Việc Nga sáp nhập bán đảo Crimea thuộc Ukraine vào lãnh thổ của mình đã làm dấy lên những lo ngại về một cuộc Chiến tranh Lạnh mới, đồng thời đẩy xung đột tại Ukraine trở nên nghiêm trọng hơn. Cuộc khủng hoảng tại quốc gia Đông Âu này được khởi động bởi sự sụp đổ của chính quyền Ukraine thân Nga dưới thời Tổng thống Viktor Yanukovich. Ông đã từ chức vào tháng 2 và trốn khỏi đất nước.

Người dân Crimea đang xem hộ chiếu Nga mới của mình, ngày 3/4/2014

Có thể nói Ukraine hiện đang bị giằng xé giữa phương Tây và phương Đông hay nói cách khác, quốc gia này chỉ là con cờ trong cuộc chiến tranh giành ảnh hưởng giữa Nga và phương Tây.

Ngày 16/3, 95% người dân Crimea đã bỏ phiếu ủng hộ gia nhập Nga. Không dừng lại tại đó, Ukraine tiếp tục “tan đàn xẻ nghé” khi 2 vùng Donetsk và Luhansk tại miền Đông tiếp tục tuyên bố độc lập và tổ chức bầu cử riêng vào tháng 11 vừa qua. Tất nhiên Kiev và phương Tây không công nhận kết quả bầu cử này. Phương Tây lên án Moskva có ý đồ xâm chiếm Ukraine, đỉnh điểm là khi máy bay thương mại của Malaysia vô tình bị bắn rơi vào tháng 7 trên lãnh thổ Ukraine, nơi đang bị quân nổi dậy chiếm đóng, khiến gần 300 người thiệt mạng. Mỹ và EU lập tức to mồm vu cáo Moskva đứng sau vụ việc này. Các áp đặt trừng phạt bắt đầu được tăng cường đối với Nga nhưng cho đến nay cũng không làm thay đổi lập trường cứng rắn của quốc gia này. Đến nay, đã có hơn 4.700 người thiệt mạng trọng xung đột tại miền Đông Ukraine. Chưa biết bao giờ cuộc khủng hoảng mới kết thúc nhưng chắc chắn hậu quả mà nó gây ra sẽ còn là di chứng của nhiều năm.

2. Thảm họa hàng không Malaysia

2 vụ tai nạn máy bay diễn ra trong 4 tháng khiến 539 người thiệt mạng và mất tích. Năm 2014 thực sự là một năm đại họa với ngành hàng không Malaysia.

Học sinh cầu nguyện cho các nạn nhân trên MH-370

Ngày 8/3, máy bay mang số hiệu MH-370 cất cánh từ Kuala Lumpur tới Bắc Kinh đã biến mất trên vùng biển được cho là Ấn Độ Dương, cùng 227 hành khách và 12 phi hành đoàn. Vụ việc này cho đến nay vẫn là một ẩn số. Ngay khi thông tin mất tích được công bố, các quốc gia lân cận trong đó có Việt Nam đã chủ động tham gia tìm kiếm nhưng mọi nỗ lực đều vô vọng. Trung Quốc đã chỉ trích Chính phủ Malaysia cùng hãng hàng không nước này đã không thực sự nỗ lực tìm kiếm các nạn nhân. Thân nhân những hành khách trên chuyến bay cho đến giờ vẫn không ngừng hy vọng, đồng thời yêu cầu các nhà chức trách Malaysia tiếp tục điều tra.

Chỉ 4 tháng sau sự kiện đáng buồn này, ngày 17/7, thông tin máy bay thương mại MH-17 của Hãng Hàng không Quốc gia Malaysia bị bắn rơi trên lãnh thổ Ukraine lại khiến người dân Malaysia bàng hoàng. Đây là vụ tai nạn hàng không thảm khốc nhất kể từ sau Sự kiện 11/9 với 298 người thiệt mạng. Chính quyền Kiev và phương Tây sau đó đã lập tức cáo buộc quân nổi dậy thân Nga tại miền Đông Ukraine đã bắn rơi máy bay này khi nó bay qua khu vực có xung đột. Tuy nhiên, mới đây, Nga tuyên bố có bằng chứng cho thấy chính quân đội Ukraine mới bắn rơi máy bay MH-17.

3. Sự trỗi dậy của Tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng

Khi những người lính Mỹ cuối cùng rời khỏi Iraq vào tháng 12/2011, người Mỹ nghĩ rằng họ đã khép lại thời kỳ chiến tranh, xung đột tại đây.

Phiến quân IS trong buổi diễu quân dọc các con đường tại Raqqa - phía bắc Syrie ngày 30/6/2014

Nhưng sự trỗi dậy của IS đã buộc họ phải nghĩ lại. Vốn là một nhánh Al-Qaeda tại Iraq nhưng IS có kiểu hành xử vô cùng tàn ác, dã man mà ngay cả Al-Qaeda cũng đã từ bỏ. Ngày 29/6, chúng tuyên bố thành lập Vương quốc Hồi giáo và quốc gia bị đe dọa nhiều nhất không ai khác ngoài Mỹ - đất nước bị cho là đã khai sinh ra IS. 3 người Mỹ đã bị phiến quân này chặt đầu.

Tổng thống Obama cùng các đồng minh vẫn nỗ lực không kích nhiều căn cứ của nhóm khủng bố này. Nhưng với đội quân mà địa bàn hoạt động rộng như IS, chỉ tấn công từ trên không thì sẽ không bao giờ tiêu diệt được chúng. Phiến quân IS vẫn chiếm giữ nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn trải dài trên cả Iraq lẫn Syrie, trong đó có cả Mosul - thành phố lớn thứ 2 Iraq. Nghiêm trọng hơn, ngày càng có nhiều người, kể cả người nước ngoài ghi tên gia nhập lực lượng khủng bố này một cách khó hiểu.

4. Đại dịch Ebola

Rất ít người biết đến Ebola khi virus này lây lan mạnh tại Liberia, Guinea và Sierra Leone vào tháng 3 năm nay. Có thể vì trong 24 dịch bùng nổ trước đó mà lần đầu tiên là vào năm 1976, số người chết hiếm khi vượt qua con số vài chục và chưa bao giờ quá 300 người. Vậy mà chỉ trong năm 2014, hơn 7.500 người đã chết do Ebola, phần lớn là ở Tây Phi, một số ít trường hợp ở Mỹ và châu Âu. Dịch Ebola năm nay bùng nổ dữ dội và khác với các dịch trước đó bởi nó xuất hiện tại nơi dân số dày đặc và cũng bởi vì phản ứng của cộng đồng quốc tế còn chậm.

Các công tác nghiên cứu vaccine chống Ebola đang được gấp rút thực hiện

Tuy nhiên, những nỗ lực ngăn chặn dịch bệnh cũng đem lại kết quả. Liberia - một trong những ổ bệnh đã đạt nhiều tiến bộ trong việc ngăn virus lây lan. Các nhà nghiên cứu từ mọi nơi trên thế giới đang làm việc cật lực để sản xuất vaccine chữa Ebola nhưng sẽ còn mất một thời gian dài nữa mới có thể cho ra thành phẩm.

Nền kinh tế cũng phải trả giá cho đại dịch này. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB), tăng trưởng kinh tế đã nhanh chóng giảm sút tại 3 quốc gia dịch hoành hành dữ dội nhất. Kinh tế Guinea chỉ tăng trưởng vỏn vẹn 0,5% - giảm 4% so với năm ngoái; Sierra Leone giảm từ 11,3% xuống 4%; kinh tế Liberia tăng 2,2% trong khi năm 2013 là 5,9%. Bên cạnh đó,  tình trạng thiếu lương thực gia tăng cũng trở thành mối lo ngại tiếp theo của những nước này.

5. Biển Đông dậy sóng

Đỉnh điểm cho những yêu sách ngang ngược của Trung Quốc trên vùng Biển Đông là khi Bắc Kinh hạ đặt trái phép giàn khoan Hải Dường 981 trong vùng Đặc quyền kinh tế (EEZ) và Thềm lục địa của Việt Nam vào ngày 1/5. Sự xâm phạm chủ quyền này được đánh giá là nghiêm trọng nhất trong quan hệ Việt - Trung hơn 20 năm qua.

Giàn khoan Hải Dương 981

Kể từ khi hạ đặt giàn khoan, Trung Quốc luôn huy động hơn 100 tàu các loại tới khu vực này, gồm tàu đánh cá, tàu chấp pháp và tàu quân sự. Với sự yểm trợ của một số máy bay, các tàu Bắc Kinh đã hung hãn đe dọa, phun vòi rồng, gây hư hỏng nặng cho các tàu thực thi pháp luật của Việt Nam.

Trung Quốc tuy đã di chuyển giàn khoan ra khỏi vùng lãnh hải Việt Nam từ tháng 7 nhưng vẫn tiếp tục đẩy mạnh xây dựng các căn cứ quân sự, cơ sở trên biển tại nhiều đảo đá hay bãi nửa nổi nửa chìm ở Hoàng Sa và Trường Sa. Mục đích của Bắc Kinh là nhằm biến những vùng đất này trở thành đảo mà con người có thể sinh sống và có đời sống kinh tế riêng, phù hợp với các tiêu chí tại Điều 121 Công ước Luật Biển 1982, để có thể yêu sách những vùng biển liên quan là EEZ và thềm lục địa.

Những hành vi thách thức nghiêm trọng luật pháp quốc tế của Bắc Kinh làm dấy lên mối quan ngại sâu sắc của cả cộng đồng quốc tế, đặc biệt là nhóm các quốc gia ASEAN. Một số nước ASEAN do có nhiều lợi ích kinh tế gắn với Trung Quốc nên vẫn còn khá dè dặt trong cách tiếp cận, xử lý vấn đề. Cho đến nay, các quốc gia mới dừng lại ở mức lên án, kêu gọi trong khi Trung Quốc đang ngày một tiến sâu và thành công hơn với ý đồ độc chiếm Biển Đông.

6. Giá dầu tụt giảm kỷ lục

Vào tháng 7, khi giá dầu còn ở mức trên 100USD/thùng, chắc không nhiều người nghĩ rằng chỉ sau đó vài ba tháng,  con số đó đã giảm gần một nửa còn khoảng 58-60USD/thùng. Thậm chí, một số chuyên gia còn dự đoán giá “vàng đen” có thể chạm ngưỡng 50USD/thùng và giữ như vậy trong một thời gian.

Khai thác dầu từ đá phiến bùng nổ tại Mỹ, các quốc gia bất ổn như Lybie, Iraq... tăng sản lượng khai thác dầu, OPEC thì chưa muốn giảm sản lượng đã khiến cung quá cao. Trong khi đó, nhu cầu năng lượng không còn nóng tại nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là châu Âu và châu Á do hệ quả của nền kinh tế suy thoái. Cung vượt xa cầu chính là nguyên nhân dẫn đến sự tụt giá thảm hại này.

Với các nước lấy xuất khẩu dầu làm mũi nhọn của nền kinh tế như Nga, Venezuela..., giá dầu giảm rõ ràng là tin xấu. Họ không chỉ kiếm được ít lợi nhuận hơn mà thậm chí có thể phải chịu lỗ nếu giá tiếp tục lao dốc. Na Uy, Arập Xêút - những quốc gia có lượng dự trữ dầu lớn sẽ chống đỡ dài hơi hơn được nhiều nước khác như Iran, Nigeria và Venezuela. Với lượng dự trữ dầu không cao, hơn nữa ngân sách lại được tính trên giá dầu là 100USD/thùng, nếu diễn biến xung quanh giá “vàng đen” không sáng sủa hơn, những quốc gia này sẽ không thể thực hiện nhiều nghĩa vụ tài chính và nền kinh tế sẽ rơi vào suy thoái. Ngay cả cường quốc như Nga cũng đang phải vật lộn với những rắc rối kinh tế do giá dầu tụt giảm, gây thiệt hại hơn 100 tỉ USD cho Moskva.

7. Biểu tình tại HongKong

Căng thẳng nổ ra sau khi Bắc Kinh tuyên bố vào cuối tháng 8 vừa qua: Chỉ có những ứng viên do Bắc Kinh chọn mới được tham gia tranh cử trưởng đặc khu Hongkong vào năm 2017.

Ngày 28/9, phong trào “Chiếm Trung tâm” nổ ra đòi Bắc Kinh thay đổi quyết định, để người dân bầu cử theo hình thức bỏ phiếu kín phổ thông. Hàng nghìn người tham gia trong đó đa phần là học sinh, sinh viên. Trong những ngày đầu, cảnh sát Hongkong sử dụng đạn hơi cay dẹp biểu tình đã thổi bùng lên làn sóng chống đối và khiến càng nhiều người tham gia đấu tranh.

Những chiếc ô bất đắc dĩ trở thành biểu tượng của phong trào khi được người dân sử dụng để chống lại cảnh sát

Tuy nhiên, do những tác động tiêu cực tới hoạt động kinh doanh, sản xuất, tới đời sống thường ngày nên số người phản đối biểu tình ngày càng tăng cao. Chính quyền thì kiên nhẫn áp dụng chiến thuật im lặng, không yêu cầu nào của người biểu tình được đáp ứng. Những yếu tố đó là nguyên nhân đưa đến sự tan rã của cuộc biểu tình dữ dội và lớn nhất kể từ khi chính quyền Anh trao trả Hongkong cho Trung Quốc vào năm 1997. Số người tham gia nhanh chóng giảm từ hàng nghìn xuống chỉ còn vài trăm người.

Ngày 3/12,  3 người khởi xướng phong trào đã ra trình diện cảnh sát, đồng thời kêu gọi chấm dứt chiếm giữ đường phố. Sau đó, cảnh sát tiến hành dọn dẹp toàn bộ các trại biểu tình. Phong trào phản đối đến nay tuy đã chấm dứt nhưng đây là dấu hiệu rõ ràng cho thấy người Hongkong đang bất mãn với những chính sách của Bắc Kinh và họ chắc chắn sẽ tiếp tục đấu tranh. “Cách mạng ô dù” mới chỉ là khởi đầu.

8. Kinh tế Khu vực đồng Euro tiếp tục đi xuống

Mọi thứ đang diễn ra không hề tốt đẹp đối với khu vực đồng tiền chung này. Kinh tế châu Âu đang chuẩn bị bước vào thời kỳ suy thoái thứ 3 trong vòng 5 năm. Tỷ lệ tăng trưởng chỉ vỏn vẹn 0,2% từ tháng 7 đến tháng 9. Kinh tế Italia hiện đã trong giai đoạn suy thoái, Pháp và Đức cũng đang trên bờ vực.

Ngay cả khi châu Âu có thể thoát khỏi nguy cơ suy thoái toàn khu vực thì mức tăng trưởng chậm chạp như hiện nay cũng không thể cải thiện tình hình thất nghiệp của gần 19 triệu dân. Ngân hàng Trung ương Châu Âu có thể đưa ra những biện pháp kích thích nền kinh tế nhưng các chi tiết vẫn chưa được bàn đến.

Nền kinh tế suy thoái là môi trường thuận lợi để những tư tưởng hoài nghi châu Âu trỗi dậy mạnh mẽ. Các phe chống châu Âu như phe dân túy, dân tộc chủ nghĩa... đang dần có tiếng nói lớn hơn trong nghị viện. Tuy không thể ngăn cản được tiến trình xây dựng châu Âu nhưng chúng cũng đủ để gây sức ép lên các chính đảng truyền thống.

9. Đàm phán hạt nhân với Iran vẫn chưa đạt kết quả

Vào tháng 11/2013, nhóm P5+1 (Mỹ, Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc và Đức) đã đạt được thỏa thuận tạm thời ngừng chương trình hạt nhân của Iran. Một năm sau, tín hiệu lạc quan đó dần biến thành bi quan khi những diễn biến cho thấy nhiều khả năng thỏa thuận toàn diện như vậy gần như sẽ không bao giờ đạt được.

Tháng 1/2014, các bên bắt đầu kế hoạch hành động nhằm đạt kết quả cho cuộc đàm phán kéo dài từ năm 2002. Mỹ đã bắt đầu gỡ bỏ phong tỏa tài sản của Iran. Khi các cuộc đàm phán trong 6 tháng đầu không đạt được kết quả, các bên đã đẩy nhanh tiến độ và chấp nhận kéo dài hội đàm thêm 4 tháng nữa, tới ngày 24/11. Tuy nhiên, từng đó thời gian cũng không đủ để 2 bên thay đổi suy nghĩ của nhau. Thời hạn chót lại tiếp tục được đẩy lùi sang ngày 1/6/2015.

Cuộc đàm phán xoay quanh vấn đề chính là Iran được phép làm giàu bao nhiêu uranium và khi nào phương Tây gỡ bỏ cấm vận. Tổng thống Hassan Rouhani vẫn luôn khẳng định chương trình làm giàu uranium của nước mình phục vụ cho mục đích hòa bình và nhận xét rằng các yêu cầu của phương Tây là quá mức. Mỹ - quốc gia luôn cho rằng Iran đang nghiên cứu phát triển vũ khí hạt nhân đã rất “thất vọng” về lập trường cứng rắn của quốc gia Trung Đông này. Thỏa thuận tiếp theo xem ra chỉ có thể đạt được khi các bên phải đối mặt với một thời hạn mới.

10. Mỹ - Cuba bình thường hóa quan hệ

Hơn nửa thế kỷ cô lập không đem lại kết quả là lý do chính khiến Mỹ quyết định bình thường hóa quan hệ với người hàng xóm không thân thiết - Cuba. Bước ngoặt trên trong quan hệ 2 nước là kết quả của những cuộc hội đàm bí mật kéo dài suốt 18 tháng giữa Tổng thống Barack Obama và Chủ tịch Raúl Castro mà Canada và Giáo hoàng Francis làm trung gian. Tuy bình thường hóa quan hệ ngoại giao nhưng Mỹ vẫn chưa gỡ bỏ hoàn toàn các cấm vận kinh tế, thương mại và tài chính bởi điều này cần được Thượng viện xem xét thông qua. Dự đoán đây sẽ là một khó khăn mà ông Obama phải đối mặt bởi một số nghị sĩ chủ chốt của Đảng Cộng hòa - đảng chiếm đa số lưỡng viện không hề ủng hộ bất kỳ sự tan băng nào dù là nhỏ nhất đối với Cuba.

Tuy nhiên, với bước đi đột phá này, Tổng thống Obama đã khéo léo ghi dấu trong lịch sử ngoại giao và theo như lời Tổng thống Argentine Cristina Fernández, ông chủ Nhà Trắng đã “mở ra văn hóa ngoại giao chấm dứt cô lập và các cấm vận kinh tế khác”.

Hà My (tổng hợp)