Nhịp sống từ dòng sông di sản

Sông Son màu ngọc

Tiếng kí cách gõ vào mạn thuyền trong nhịp chèo đẩy con thuyền nhẹ nhàng trôi, khỏa bóng núi trên dòng sông Son, tạo nên vẻ đẹp như tranh thủy mặc. Sông Son chảy qua địa bàn xã Phong Nha (Quảng Trị), đoạn qua khu vực này dài hơn 12km, nằm trong vùng lõi của Di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng.

Sông Son không chỉ góp phần tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng di sản, mà còn là nguồn sinh kế của người dân với nghề nuôi cá lồng, không những giải quyết việc làm, tăng thu nhập mà còn góp phần phát triển kinh tế vùng và du lịch địa phương. Từ những lồng cá ban đầu, đến nay nghề nuôi cá lồng bè toàn xã Phong Nha đã có khoảng 259 hộ với 516 lồng cá, tập trung tại các thôn Gia Tịnh, Xuân Sơn, Sơn Trạch, Na và Chày Lập.

Những lồng cá trên dòng sông xanh

Những lồng cá trên dòng sông đã có từ nhiều năm trước. Sau khi Phong Nha - Kẻ Bàng trở thành Di sản thiên nhiên Thế giới, một bộ phận nhỏ người dân chuyển sang làm các dịch vụ du lịch, nhưng vẫn có một phần lớn hộ dân thiếu công ăn việc làm vì thiếu đất, thiếu vốn, thiếu trình độ. Ở thời điểm đó, cũng chỉ có một số hộ dân manh nha nuôi cá lồng, vì đây là một nghề mới, người dân còn rất bỡ ngỡ. Ông Nguyễn Văn Mẹo được coi là một trong những người tiên phong và là tấm gương điển hình trong việc nuôi cá lồng trên sông Son.

Trải qua nhiều thập niên, nghề nuôi cá lồng ở sông Son có lúc thăng trầm, nhưng gần đây đã ngày càng thịnh vượng nhờ sự phát triển du lịch ở Phong Nha - Kẻ Bàng. Bắt nguồn từ hệ thống sông ngầm trong quần thể hang động đá vôi Phong Nha - Kẻ Bàng, sông Son quanh năm trong xanh, mát lạnh và ít chịu tác động của ô nhiễm. Cá chủ yếu được cho ăn các loại thức ăn xanh như cỏ, lá sắn, rong rêu..., phù hợp với tập quán nuôi truyền thống của người dân địa phương.

Nhờ chế độ ăn gần như hoàn toàn tự nhiên, thịt cá săn chắc, thơm ngọt, có hương vị riêng. Điều làm nên danh tiếng của cá trắm sông Son không chỉ nằm ở phương thức nuôi mà còn ở chính nguồn nước đặc trưng của dòng sông.

Nhờ nuôi cá lồng, nhiều hộ dân có thu nhập hàng trăm triệu mỗi năm

Hơn 30 năm gắn bó với nghề nuôi cá lồng trên sông, ông Nguyễn Tâm (73 tuổi, thôn Gia Tịnh, xã Phong Nha) cũng như nhiều người cao tuổi tại địa phương nuôi cá trên sông đã trải qua không ít thăng trầm, gian khó. Ông Tâm kể, ngày trước khi nghề nuôi cá lồng chưa phát triển, đa số đàn ông trong làng đều từng có những năm tháng vào rừng tìm trầm hay khai thác tài nguyên rừng để mưu sinh. Những năm gần đây du lịch phát triển, nghề nuôi cá cung cấp cho nhu cầu tiêu thụ tăng cao, dòng sông Son đã mở ra hướng sinh kế mới, giúp người dân từng bước giảm sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên rừng.

Với mức giá bán dao động 100.000-120.000 đồng/kg, nhiều hộ có doanh thu 150-250 triệu đồng mỗi năm. Nghề nuôi cá đã mang lại nguồn thu nhập ổn định cho hàng trăm hộ dân địa phương. Nhiều hộ nuôi cá như gia đình bà Trần Thị Nga, bà Đoàn Thị Tâm, ông Nguyễn Tâm, ông Nguyễn Văn Mẹo, anh Nguyễn Đình Luật, ông Nguyễn Khắc Lịnh... có thu nhập hàng trăm triệu mỗi năm nhờ nuôi cá trên sông.

Nghề nuôi cá lồng trên sông Son đã trở thành sinh kế chính của nhiều gia đình tại xã Phong Nha. Người dân tận dụng dòng sông để nuôi cá, biến mặt nước thành nguồn thu nhập ổn định. Do được nuôi bằng các nguồn thức ăn tự nhiên nên cá trắm sông Son lớn rất chậm. Phải mất tầm 3 năm, cá mới đạt trọng lượng khoảng 3kg để bán, những con nhỏ hơn phải đợi sang năm thứ 4, thứ 5. Theo người dân địa phương, cá nuôi 3-4 năm đạt trọng lượng khoảng 3-5kg, trong khi những con nuôi lâu năm có thể nặng hơn 10kg. Và những con cá lớn thường có giá trị thương phẩm cao hơn.

Nhiều loại cá có trọng lượng tới 10kg, giá trị kinh tế cao

Gia đình anh Nguyễn Đình Luật nuôi 10 lồng cá cho biết, ban đầu các lồng nuôi được làm bằng tre, quây lưới xung quanh và gắn các thùng phi nhựa bên ngoài để nổi trên mặt nước. Sau nhiều năm sử dụng, lồng tre xuống cấp, thùng phi hư hỏng nên người dân đã cải tiến bằng cách làm lồng sắt và bố trí thùng phi bên trong để tăng độ bền. Sau mỗi vụ nuôi, các lồng bè đều được đưa lên bờ để gia cố, sửa chữa. Mỗi khi bước vào mùa mưa lũ, để bảo vệ tài sản các hộ nuôi đều di chuyển lồng bè vào khu vực sát bờ và gia cố hệ thống neo đậu cẩn thận.

Sung túc với dòng sông

Trước đây, người dân thường chỉ nuôi được các giống cá truyền thống như trắm cỏ, mè và rô phi. Nhưng một số hộ dân đã tìm hiểu và nuôi thành công các loại cá lăng, cá chình, tạo nên loại cá “đặc sản” ở miền di sản Phong Nha - Kẻ Bàng.

Ông Hoàng Văn Thái (68 tuổi, thôn Xuân Tiến) là người thành công trong việc nuôi cá chình. Theo ông Thái, cá chình không ăn tạp như cá trắm, cá mè, rô phi. Thức ăn của cá chình là những loại khó kiếm như giun đất, cua đồng, ếch nhái và đặc biệt là cá chình chỉ ăn thức ăn trong ngày, không dùng thức ăn để lâu. Lồng nuôi cá chình được hàn bằng kẽm nguyên tấm dày, xung quanh lồng được khoan nhiều lỗ tròn, to bằng đầu chiếc đũa ăn cơm bởi cá chình ưa sống trong tối. Hiện gia đình ông Thái nuôi 3 lồng cá chình mỗi năm, thu lãi hơn 100 triệu đồng.

Thức ăn cho cá chủ yếu bằng nguồn thức ăn tự nhiên như rong rêu, lá chuối rừng, sắn thái nhỏ và cỏ non ven sông

Những năm gần đây, du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng phát triển mạnh, nhiều tuyến du lịch được mở ra, tạo thêm việc làm cho người dân như chạy thuyền du lịch, chụp ảnh và kinh doanh buôn bán. Đặc biệt, để phục vụ du khách, bà con nơi đây tiếp tục mở rộng mô hình nuôi cá lồng trên sông Son. Các loại cá nuôi lồng bè đã trở thành thương phẩm, chế biến được nhiều món ăn ngon, bổ dưỡng và đã trở thành “đặc sản”, mang thương hiệu của vùng sông nước Phong Nha - Kẻ Bàng. Để đẩy mạnh thương hiệu đặc sản và tạo điểm nhấn du lịch, chính quyền địa phương thường xuyên tổ chức các hội thi cá lồng nuôi trên sông Son vào mùa du lịch hằng năm.

Nhiều du khách trầm trồ trước những hang động kỳ vĩ, vẻ đẹp nguyên sơ của núi rừng di sản, đồng thời tìm thấy những trải nghiệm bình dị bên dòng sông Son. Tại đây, du khách có thể thưởng thức các món ăn đặc sản từ cá sông, trực tiếp trải nghiệm quy trình nuôi cá, khám phá cuộc sống ven sông và cảm nhận sâu sắc hơn những giá trị bản địa của vùng đất di sản. Chính sự kết nối giữa thiên nhiên, con người và du lịch đã tạo nên giá trị riêng cho thương hiệu “cá lồng sông Son”.

Điểm đáng chú ý của mô hình sinh kế trên sông Son là vai trò của cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ tài nguyên. Người dân không chỉ sử dụng mặt nước để phát triển sinh kế mà còn ngày càng trở thành chủ thể trong việc gìn giữ môi trường sông. Nhiều hộ nuôi cá đã thay đổi cách tiếp cận: giảm mật độ lồng bè, hạn chế thức ăn công nghiệp và điều chỉnh lịch nuôi theo mùa lũ nhằm giảm rủi ro, bảo vệ môi trường và duy trì sinh kế lâu dài.

Chính quyền địa phương tổ chức hội thi cá lồng sông Son vào mùa du lịch hằng năm

Có lẽ, sức hấp dẫn của dòng sông di sản không chỉ đến từ hệ sinh thái karst thuộc Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, mà còn từ những sản vật của dòng Son và câu chuyện về sinh kế của người dân nơi đây. Cách con người thích nghi, làm du lịch gắn với bảo tồn thiên nhiên đã tạo nên một trải nghiệm riêng, để du khách không chỉ khám phá cảnh quan mà còn hiểu hơn về cuộc sống trong vùng di sản. Sông Son vì thế không chỉ là dòng chảy của vùng di sản, mà còn là dòng chảy của sinh kế, nơi con người tìm cách sống cùng thiên nhiên và làm giàu từ những giá trị bản địa.

Ông Phan Hải Hà - Chủ tịch UBND xã Phong Nha - cho biết, nghề nuôi cá lồng trên sông Son hiện là một trong những sinh kế đặc trưng của địa phương, đồng thời góp phần tạo nên sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng. Địa phương đang định hướng phát triển nghề nuôi cá theo hướng bền vững, gắn với bảo vệ môi trường và giữ gìn chất lượng nguồn nước. Đặc biệt, xã Phong Nha từng bước đưa nghề nuôi cá lồng vào các mô hình du lịch cộng đồng, qua đó vừa tạo thêm sinh kế cho người dân, vừa giúp du khách có cơ hội trải nghiệm và hiểu sâu hơn về đời sống vùng sông nước trong lòng di sản.