Hormuz - “yết hầu” năng lượng của thế giới

Dấu ấn của hàng triệu năm kiến tạo địa chất

Những vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại tại eo biển Hormuz một lần nữa gióng lên cảnh báo về mức độ mong manh của an ninh hàng hải tại một trong những tuyến vận tải chiến lược nhất thế giới. Hormuz - dải nước hẹp nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương - từ lâu được ví như “yết hầu” của dòng chảy dầu mỏ và khí đốt toàn cầu.

Hormuz ngăn cách Iran với bán đảo Arập, nối Vịnh Ba Tư với vịnh Oman và biển Arập. Ở điểm hẹp nhất, eo biển chỉ rộng khoảng 54km, trong khi luồng hàng hải cho tàu thuyền mỗi chiều thực tế chỉ khoảng 3-4km.

Sự “chật hẹp” này bắt nguồn từ quá trình va chạm kéo dài hàng chục triệu năm giữa mảng kiến tạo Arập và mảng Á - Âu. Iran nằm ngay trên ranh giới nơi hai mảng gặp nhau; sự nén ép của chúng đã hình thành dãy núi Zagros - vành đai địa chất dài khoảng 1.600km từ đông Thổ Nhĩ Kỳ đến eo biển Hormuz.

Quá trình kiến tạo này đồng thời tạo nên các bồn trũng trầm tích dày, nơi vật chất hữu cơ bị chôn vùi dưới áp suất và nhiệt độ cao, dần chuyển hóa thành dầu mỏ và khí tự nhiên. Các lớp đá sa thạch xốp, đá vôi nứt nẻ đóng vai trò “bẫy” tích tụ, trong khi lớp đá phủ phía trên giữ nguồn năng lượng hóa thạch dưới lòng đất.

Nhờ sự kết hợp hiếm có của các điều kiện địa chất đó, khu vực quanh Vịnh Ba Tư hiện sở hữu một trong những trữ lượng dầu khí lớn nhất hành tinh, chiếm khoảng 12% trữ lượng dầu mỏ đã được xác định của thế giới.

Tuy nhiên, chính quá trình kiến tạo đó cũng tạo ra một hệ quả địa lý đặc biệt: một vịnh biển dài, hẹp và tương đối nông - Vịnh Ba Tư - với độ sâu trung bình chỉ khoảng 110m. Ở cửa vịnh, bán đảo Musandam của Oman và Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE) nhô ra như một mũi đất cứng, kết hợp với dãy Zagros tạo thành “cổ chai” tự nhiên, hình thành eo biển Hormuz.

“Điểm nóng” của Trung Đông

Từ một sản phẩm của kiến tạo địa chất, Hormuz ngày nay trở thành một trong những điểm nghẽn vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới. Theo ước tính của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu, tương đương gần 25% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu, đi qua eo biển này. Phần lớn trong số đó được vận chuyển đến các trung tâm tiêu thụ lớn tại châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Ấn Độ. Không chỉ dầu mỏ, Hormuz còn đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với thị trường khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Khoảng 93% lượng LNG xuất khẩu của Qatar và 96% của UAE phải đi qua tuyến đường này, chiếm gần 1/5 tổng thương mại LNG toàn cầu.

Hình ảnh eo biển Hormuz nhìn từ trên cao

Điều đáng chú ý là toàn bộ dòng chảy năng lượng khổng lồ này lại phải đi qua một hành lang hàng hải cực kỳ hẹp. Các tàu chở dầu siêu trọng VLCC - mỗi chiếc có thể vận chuyển tới 2 triệu thùng dầu - phải di chuyển trong luồng tàu rộng chỉ vài kilômét và đi qua vùng lãnh hải của Iran và Oman theo cơ chế “quyền đi lại quá cảnh”. Chính vì vậy, Hormuz được xem là một “nút thắt cổ chai” điển hình của hệ thống năng lượng toàn cầu: chỉ cần một sự cố nhỏ cũng có thể gây ra những phản ứng dây chuyền trên quy mô toàn thế giới.

Không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, Hormuz còn là một trong những khu vực nhạy cảm nhất về địa chính trị. Căng thẳng tại Trung Đông thường khiến tuyến hàng hải này trở thành tâm điểm chú ý của thị trường năng lượng. Trong lịch sử, nhiều sự cố an ninh tại khu vực - từ các vụ tấn công tàu chở dầu đến những cuộc đối đầu quân sự - từng khiến giá dầu thế giới tăng mạnh chỉ trong thời gian ngắn. Diễn biến gần đây cho thấy rủi ro này vẫn luôn hiện hữu.

Xung đột giữa Iran với Mỹ và Israel bùng phát từ cuối tháng 2-2026 đã nhanh chóng đẩy khu vực vào trạng thái căng thẳng mới. Các cuộc giao tranh khiến hơn 1.500 người thiệt mạng, nhiều cơ sở hạ tầng năng lượng trong khu vực bị hư hại, đồng thời làm dấy lên lo ngại về nguy cơ gián đoạn vận tải dầu khí.

Trong bối cảnh đó, các vụ tấn công tàu thương mại mới đây càng làm gia tăng quan ngại của cộng đồng quốc tế. Iran tuyên bố các tàu của Mỹ, Israel và đồng minh có thể trở thành “mục tiêu hợp pháp”, trong khi khẳng định nước này không có ý định đóng cửa eo biển Hormuz. Tuy nhiên, những tuyên bố cứng rắn và các hoạt động quân sự trong khu vực khiến môi trường an ninh tại tuyến hàng hải chiến lược này trở nên khó lường.

Chưa thể thay thế

Trước nguy cơ bất ổn gia tăng, nhiều quốc gia đã bắt đầu tăng cường hiện diện quân sự và hợp tác quốc tế nhằm bảo đảm an toàn cho tuyến hàng hải này.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron gần đây đã đề xuất sáng kiến quốc tế nhằm hộ tống và bảo vệ tàu thương mại qua Hormuz. Pháp cũng tăng cường đáng kể hiện diện hải quân tại khu vực, triển khai nhiều khinh hạm, tàu đổ bộ và tàu sân bay Charles de Gaulle.

Bên cạnh đó, các nước châu Âu cũng thúc đẩy phối hợp thông qua chiến dịch Aspides - hoạt động an ninh hàng hải của Liên minh châu Âu nhằm bảo vệ tàu thương mại trước các mối đe dọa trong khu vực.

Mỹ, Hy Lạp cùng nhiều quốc gia khác cũng đã triển khai tàu chiến nhằm tăng cường giám sát và bảo đảm tự do hàng hải. Các nước châu Á - vốn phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng từ Trung Đông - cũng đặc biệt quan tâm đến an ninh của tuyến đường này.

Iran cho biết các tàu muốn đi qua eo biển Hormuz phải được sự chấp thuận của Iran

Nhận thức được rủi ro chiến lược của Hormuz, nhiều quốc gia vùng Vịnh trong những năm qua đã tìm cách xây dựng các tuyến vận chuyển thay thế. Arập Xêút phát triển hệ thống đường ống East-West đưa dầu ra Biển Đỏ, trong khi UAE xây dựng tuyến ống Abu Dhabi - Fujairah để xuất khẩu dầu trực tiếp ra Vịnh Oman.

Tuy nhiên, các tuyến thay thế này chỉ có thể xử lý khoảng 30-40% lượng dầu xuất khẩu của khu vực. Điều đó có nghĩa là phần lớn dòng chảy năng lượng từ Vịnh Ba Tư vẫn phải đi qua Hormuz. Vì vậy, trong cấu trúc của thị trường năng lượng toàn cầu, eo biển này vẫn giữ vai trò không thể thay thế.

Một quá trình kiến tạo địa chất kéo dài hàng triệu năm đã tạo ra Hormuz - nơi hội tụ của trữ lượng dầu khí khổng lồ, tuyến vận tải chiến lược và những cạnh tranh quyền lực phức tạp. Vì vậy, mỗi khi căng thẳng tại Trung Đông gia tăng, Hormuz gần như ngay lập tức trở thành tâm điểm của thị trường năng lượng và tài chính toàn cầu. Lịch sử nhiều lần cho thấy chỉ cần một sự cố nhỏ tại “yết hầu” này cũng đủ để làm rung chuyển giá dầu, chi phí sản xuất và lạm phát trên khắp thế giới.

Trong bối cảnh xung đột khu vực vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, triển vọng ổn định lâu dài tại eo biển Hormuz vẫn còn nhiều thách thức. Và khi những bất ổn địa chính trị chưa được giải quyết tận gốc, “nút thắt” năng lượng quan trọng nhất hành tinh này sẽ tiếp tục là điểm được theo dõi sát sao nhất trên bản đồ kinh tế toàn cầu.