Hệ thống khí hậu đang mất cân bằng

Khí hậu Trái Đất đang bước vào một giai đoạn bất thường rõ rệt. Những con số mới nhất từ Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cho thấy, năm 2025 là một trong những năm nóng nhất từng được ghi nhận, với nhiệt độ trung bình cao hơn khoảng 1,43°C so với thời kỳ tiền công nghiệp (1850-1900). Đáng chú ý, toàn bộ 11 năm nóng nhất lịch sử đều tập trung trong giai đoạn 2015-2025 - một xu hướng không thể xem là ngẫu nhiên.

Các tổ chức quốc tế đồng loạt đưa ra cảnh báo: hệ thống khí hậu toàn cầu đang ở trong tình trạng “khẩn cấp”. Đây không chỉ là cách diễn đạt mang tính nhấn mạnh, mà phản ánh thực tế rằng nhiều chỉ số khí hậu quan trọng đã chạm hoặc vượt ngưỡng an toàn.

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là sự mất cân bằng năng lượng của Trái Đất. Trong trạng thái cân bằng tự nhiên, lượng năng lượng hành tinh nhận từ mặt trời sẽ tương đương với lượng nhiệt tỏa lại vào không gian. Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng của các khí nhà kính như CO₂, metan, oxit nitơ - hiện ở mức cao nhất trong ít nhất 800.000 năm - đã phá vỡ cân bằng này.

Hệ quả là trái đất giữ lại nhiều nhiệt hơn. Tình trạng mất cân bằng năng lượng đã gia tăng liên tục từ thập niên 60 của thế kỷ XX và đạt mức cao kỷ lục trong những năm gần đây. Điều này đồng nghĩa với việc quá trình nóng lên không chỉ tiếp diễn mà còn có dấu hiệu tăng tốc.

Phần lớn lượng nhiệt dư thừa này - hơn 90% - được đại dương hấp thụ. Điều đó khiến nhiệt độ nước biển tăng lên nhanh hơn trước. Theo WMO, tốc độ ấm lên của đại dương trong giai đoạn 2005-2025 đã tăng hơn gấp đôi so với giai đoạn 1960-2005.

Sự thay đổi này kéo theo nhiều hệ lụy. Hệ sinh thái biển bị suy giảm, đa dạng sinh học bị đe dọa, khả năng hấp thụ carbon của đại dương giảm đi. Đồng thời, nước biển ấm lên cũng góp phần làm gia tăng cường độ bão, thúc đẩy băng tan ở hai cực và khiến mực nước biển dâng cao.

Số liệu cho thấy mực nước biển trung bình toàn cầu hiện cao hơn khoảng 11cm so với năm 1993. Dù con số này có vẻ không lớn, nhưng với các khu vực ven biển, nó đồng nghĩa với nguy cơ ngập lụt, xói lở và mất đất ngày càng rõ rệt. Đáng lưu ý, tình trạng này được dự báo sẽ kéo dài trong nhiều thập niên tới.

Bên cạnh những biến đổi dài hạn, các yếu tố khí hậu tự nhiên cũng đang góp phần làm gia tăng biến động. Trong đó, hiện tượng El Niño được dự báo có khả năng quay trở lại trong nửa cuối năm nay.

El Niño là pha nóng của chu kỳ khí hậu ENSO (El Niño - Dao động Nam), xảy ra khi nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương tăng cao. Hiện tượng này có thể làm nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng thêm khoảng 0,2°C và gây ra hàng loạt thay đổi về thời tiết như mưa lớn, hạn hán hay bão.

Hiện tại, thế giới đang trong pha La Niña - pha lạnh của ENSO - nhưng các dấu hiệu cho thấy hiện tượng này đang suy yếu. Nhiều cơ quan khí tượng lớn như NOAA (Mỹ), Cơ quan Khí tượng Australia hay Nhật Bản đều dự báo khả năng El Niño hình thành từ giữa năm là khá cao.

Một số mô hình còn cho rằng El Niño lần này có thể phát triển mạnh, thậm chí đạt ngưỡng “siêu El Niño” - khi nhiệt độ mặt biển tăng trên 2°C so với mức trung bình. Nếu kịch bản này xảy ra, nó có thể tạo thêm áp lực lên nền nhiệt toàn cầu vốn đã cao.

Thực tế cho thấy El Niño đã góp phần vào các đợt nắng nóng kỷ lục trong giai đoạn 2023-2024. Do có độ trễ nhất định, tác động của hiện tượng này có thể kéo dài sang các năm tiếp theo. Nhiều chuyên gia dự báo nhiệt độ toàn cầu có thể đạt mức kỷ lục mới vào khoảng năm 2027.

Dù vẫn còn những bất định về cường độ và thời điểm, các nhà khoa học đều thống nhất rằng tần suất và mức độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan đang gia tăng. Nắng nóng kéo dài, mưa lớn bất thường, bão mạnh hơn - tất cả đang trở thành những hiện tượng quen thuộc hơn trên phạm vi toàn cầu.

Song song đó, các nghiên cứu gần đây cho thấy tốc độ nóng lên của trái đất có thể đang nhanh hơn so với các ước tính trước đây. Một số phân tích chỉ ra mức tăng khoảng 0,3-0,35°C mỗi thập niên, sau khi đã loại trừ các yếu tố biến động tự nhiên như El Niño hay núi lửa.

Dù có khác biệt nhỏ về phương pháp tính toán, các nhà khoa học đều đồng thuận ở một điểm: xu hướng nóng lên đang tăng tốc. Nguyên nhân chính vẫn đến từ hoạt động của con người, đặc biệt là việc đốt nhiên liệu hóa thạch và phát thải khí nhà kính.

Hệ quả của quá trình này không chỉ dừng ở nhiệt độ. Các hiện tượng cực đoan ngày càng gây thiệt hại lớn về kinh tế - xã hội, ảnh hưởng đến cơ sở hạ tầng, sức khỏe và sinh kế của hàng triệu người. Nhiều khu vực trên thế giới đang trở nên dễ tổn thương hơn trước các cú sốc khí hậu.

Bức tranh tổng thể cho thấy hệ thống khí hậu trái đất đang thay đổi nhanh và sâu rộng. Những gì từng được xem là ngoại lệ đang dần trở thành bình thường mới. Trong bối cảnh đó, các chuyên gia nhấn mạnh sự cần thiết của việc giảm phát thải khí nhà kính và tăng cường khả năng thích ứng.

Khí hậu không còn là câu chuyện của tương lai xa, mà là thực tế đang diễn ra với tốc độ ngày càng rõ rệt. Và cách thế giới phản ứng trong những năm tới sẽ đóng vai trò quyết định đối với trạng thái của hành tinh trong nhiều thập niên, thậm chí nhiều thế kỷ sau.