Cuba - đất nước đang chuyển mình (Kỳ 3)

Cuba - đất nước đang chuyển mình (Kỳ 2)

Tuy nhiên, Cuba cũng gặp một số khó khăn trong xuất khẩu do giá cả một số mặt hàng xuất khẩu chính của Cuba sụt giảm cũng như việc đồng tiền của các thị trường xuất khẩu chính của Cuba mất giá (do lệnh cấm vận của Mỹ, Cuba không được thanh toán qua tài khoản ngân hàng bằng USD).

Nhằm thu hút thêm đầu tư nước ngoài, Cuba đã thông qua luật nhằm đảm bảo và khuyến khích các doanh nghiệp nước ngoài đầu tư vào Đặc khu phát triển Mariel.

Một khu phố cổ ở Cuba

Siêu Dự án Mariel của Cuba bao gồm xây dựng một cảng nước sâu đầu tiên tại Cuba do Công ty Brasil Odebrecht đảm nhiệm với vốn đầu tư 800 triệu USD, chủ yếu do Chính phủ Brasil cung cấp; một cảng tiếp nhận container do Hãng Quản lý hải cảng PSA của Singapore điều hành; và một khu phi thuế quan để phát triển công nghiệp và thương mại.

Đây là Đặc khu kinh tế tại phía tây thủ đô La Habana và có  cảng nước sâu duy nhất của Cuba. Đặc khu Mariel hy vọng sẽ trở thành đầu tàu thúc đẩy đầu tư và thương mại chính của đảo quốc này trong 20-25 năm tới và hiện tại đã có khoảng 200 công ty từ hơn 30 quốc gia có ý định đầu tư vào đây.

Đa số các công ty quan tâm tới đặc khu đến từ châu Âu, Trung Quốc, Hàn Quốc và Việt Nam, trong đó nổi bật là Toyota Motor Corp China và Geely Automotive Holdings của Trung Quốc và Hyundai Motor của Hàn Quốc.

Cũng có không ít doanh nhân Việt Nam sang Cuba với ý định “sinh cơ lập nghiệp”, nhưng hầu hết họ đều nản bởi lẽ thấy có nhiều thứ thiếu thốn quá, hành lang pháp lý và các thủ tục đầu tư cực kỳ chặt chẽ, cực kỳ nguyên tắc và cách làm việc của người Cuba khá là “thong thả”…

Cho nên, nếu quen thói làm ăn theo kiểu chộp giựt, bóc ngắn, cắn dài… thì đừng có mơ tới đảo quốc này. Một lý do nữa để doanh nghiệp Việt ngại, đó là đường sá xa xôi quá… Bay qua nửa vòng trái đất, với tổng  giờ trên trời là 24 tiếng, cộng thêm từ 9 tiếng đến 23 tiếng đồng hồ chờ đợi ở các sân bay, tùy theo tuyến… đó quả là không chút dễ chịu.

Sáng ngày 30-9, tại Diễn đàn do Phòng Thương mại Cuba phối hợp Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, Đại sứ quán Việt Nam tại Cuba tổ chức, Chủ tịch nước Trương Tấn Sang mong muốn hai bên cần có sự đột phá hơn nữa trong các lĩnh vực mũi nhọn như vật liệu xây dựng, hạ tầng, viễn thông, thăm dò - khai thác dầu khí, hỗ trợ kỹ thuật trong các lĩnh vực công nghệ thông tin và mở rộng ra các lĩnh vực khác để đạt được các kết quả thực chất trong thời gian tới.

Khi đi thăm dự án phát triển lúa gạo ở tỉnh Calimete, Chủ tịch nước Trương Tấn Sang nhấn mạnh ý nghĩa to lớn của dự án hợp tác sản xuất lúa gạo giữa hai nước tại Calimete nói riêng và Cuba nói chung đối với mục tiêu tự túc lương thực của Cuba, coi dự án thí điểm về hợp tác phát triển cây trồng có hạt này là một hình mẫu hiệu quả cần được nhân rộng trong tương lai.

Buổi chiều trên đường Malecón

Chủ tịch nước khẳng định, cả hai chính phủ luôn sẵn sàng tạo mọi điều kiện thuận lợi để dự án này tiếp tục phát triển và đóng góp vào nhiệm vụ bảo đảm an ninh lương thực của Cuba. Dự án hợp tác trồng lúa được bắt đầu từ năm 2002.

Và cho đến nay, đã có 4 tỉnh của Cuba có khu trồng lúa nước, do các chuyên gia nông nghiệp Việt Nam hướng dẫn. Các  dự án đã giúp giảm khối lượng gạo nhập khẩu của Cuba từ mức 400.000-450.000 tấn/năm trong giai đoạn 2005 - 2011 xuống còn 300.000 tấn/năm từ năm 2012 đến nay.

Năm 2006, tôi sang Cuba, nghe kể chuyện người Cuba trồng lúa nước mà không nhịn được cười. Số là được chuyên gia hướng dẫn phải ném phân urê thế nào, nhưng nông dân Cuba muốn xong sớm để về còn… nhảy múa, thế là giữa trưa nắng, nước nóng hầm hập, bà con đem urê ra vãi…

Kết quả là lúa chết cháy. Lúc đầu, chuyên gia Việt Nam không hiểu tại sao lúa chết cháy lá, tìm hiểu mãi mới lòi ra việc vãi phân đạm giữa trưa. Khi chuyên gia giải thích thì bà con mới à lên và “tưởng ném lúc nào chả được”.

Thật ra, với số dân 11 triệu, chỉ cần dành ra 500 ngàn hécta trong lúa nước, thì đã hoàn toàn đảm bảo được lương thực cho người dân. Cuba rộng bằng gần nửa Việt Nam, dân số thì bằng 1/9, cho nên đi đâu cũng thấy những cánh đồng bát ngát và đang bị bỏ phí.

Tuy nhiên, điều thật đáng buồn cho khá nhiều doanh nhân Việt, là họ giành thời gian đi phố cổ, đi lùng mua xì gà hơn là lo gặp gỡ các đối tác, hoặc tìm kiếm thông tin về chính sách đầu tư của Cuba.

Ở Cuba hiện nay, hệ thống thông tin liên lạc đã khá hơn, nhưng quả thật là vẫn còn cực kỳ thiếu thốn và hạn chế. Giá cả cho một giờ truy cập Internet ở khách sạn tôi ở là 14USD, còn nếu ra cửa hàng mua thẻ cào sử dụng wifi tại các điểm công cộng trong một giờ thì cũng khoảng 2,5USD.

Xe lửa cổ ở Bảo tàng La Habana

Trời ạ! Chúng tôi ra một điểm wifi công cộng mà thấy người ta xếp hàng “rồng rắn lên mây”, để mua thẻ nạp,  rồi nam thanh nữ tú sau khi mua được thẻ để nạp vào chiếc iPhone và say sưa truy cập mạng như quên hết tất cả mọi sự đời.

Ở Cuba bây giờ, có thể nhận thấy người ta đã nói nhiều đến chuyện làm kinh tế tư nhân. Hàng quán mở ra phục vụ khách du lịch ngày càng nhiều hơn. Người dân hiện nay cũng đã cơ bản chủ động tìm kiếm việc làm.

Những người am hiểu Cuba nói rằng, chỉ cần Mỹ bỏ cấm vận thì tốc độ phát triển kinh tế của Cuba sẽ nhanh nhất châu Mỹ. Điều đó là hoàn toàn có lý.

 Đây là lần thứ 4 tôi tới Cuba. Trong những lần trước, có lần tôi được Bộ Nội vụ Cuba mời sang làm việc và được đưa về quê Fidel Castro ở tỉnh Holguin. Tôi cũng đã được đi thăm một số trại giam ở Cuba. Điều dễ nhận thấy nhất ở các trại giam của Cuba là trại nào cũng có một phòng khám răng và chữa răng cho phạm nhân.

Tôi rất ngạc nhiên và hỏi một ông giám thị trại giam về điều này thì được ông giải thích rằng: “Con người muốn có sức khỏe thì phải có hàm răng tốt. Nếu hàm răng không tốt thì ảnh hưởng đến hệ thống tiêu hóa. Do đó Chính phủ chúng tôi rất quan tâm đến nha khoa”.

Năm đó, trong buổi làm việc, một cán bộ của Cục Công tác Chính trị của Bộ Nội vụ Cuba, ông tâm sự với tôi rằng sau những năm 90 của thế kỷ trước, khi Liên Xô sụp đổ, đất nước Cuba tưởng chừng như rơi xuống vực thẳm, bên cạnh đó là lệnh cấm vận ác độc dã man chưa từng có của Mỹ...

Toàn bộ nguồn viện trợ kinh tế và cả xăng dầu cho Cuba đều từ Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa. Khi bị cắt hết viện trợ, đất nước Cuba lâm vào tình trạng kinh tế khó khăn chưa từng thấy.Chính phủ Cuba đã phải bằng mọi cách cứu người dân khỏi cảnh chết đói.

 Trong hoàn cảnh đó, người dân Cuba rất biết ơn Việt Nam đã viện trợ gạo, dù trong hoàn cảnh khi đó, Việt Nam cũng còn rất khó khăn.

Khó khăn như vậy, Cuba chỉ còn có thể chăm sóc được cho 2 nhóm người, đó là: Trẻ nhỏ và người già. Và đặc biệt, không có trẻ em Cuba nào thất học, không có cháu nào từ 1 tuổi đến 7 tuổi thiếu sữa uống. Fidel Castro đã từng khẳng định, chủ nghĩa xã hội là chăm sóc y tế và giáo dục  phải tốt hơn chủ nghĩa Tư bản.

Vì  thế, Chính phủ Cuba đã dồn hết mọi nguồn lực cho giáo dục và y tế. Chẳng vậy mà nền giáo dục Cuba được xếp ngang hàng Đan Mạch, y tế của Cuba cũng ngang hàng với những nước phát triển nhất trên thế giới. Cuba là nước đi đầu trong việc chống bệnh ung thư, chống HIV.

Có thể nói không có quốc gia nào làm công tác chống nghiện ma túy và HIV tốt như Cuba. Một đất nước có gần 11 triệu dân, nhưng chỉ có vài trăm người nhiễm HIV và vài trăm con nghiện. Tất cả số này được quản lý vô cùng chặt chẽ.

Lãnh đạo PVEP thăm một cơ sở khai thác dầu của Cupet

Nền giáo dục Cuba là một nền giáo dục hết sức cách mạng. Ở Cuba, trẻ nhỏ từ khi vào lớp 1 đến lớp 5 chỉ chủ yếu học cách làm người. Đó là học tính trung thực, học lao động, hát, múa, thể dục thể thao chứ không phải lo học thêm, học ngoại ngữ như ở Việt Nam.

Chỉ từ cấp 2, học sinh mới được học tập nhiều kiến thức hơn. Ở Cuba, học sinh không lo học dốt. Dù học dốt thế nào thì nhà trường cũng sẽ có giáo viên kèm cặp, nhưng nếu học sinh vô kỷ luật, không trung thực thì bị kỷ luật rất nặng.

Cuba là nước có ngành công nghiệp khai thác dầu mỏ  rất lâu đời. Hiện nay, sản lượng dầu và khí quy đổi của Công ty Dầu khí Quốc gia Cuba (Cupet) hằng năm khoảng trên dưới 3 triệu tấn. Con số đó không phải là xoàng, nếu tính Cuba chỉ có 11 triệu dân.

Tuy nhiên, dầu mỏ của Cuba chất lượng không cao, khai thác rất khó khăn, đặc biệt là về địa chất và trữ lượng các mỏ rất thấp. Ở Cuba, giếng dầu nào cho sản lượng… 500 thùng một ngày thì cũng đã là “oách” rồi. Sản lượng thế này, mà lại phải dùng máy bơm “gật gù” hút lên thì  hiệu quả kinh tế là rất thấp. Tuy nhiên, sản lượng giếng dầu thấp, nhưng bù lại là số lượng giếng lại nhiều…

Trong buổi làm việc của Chủ tịch HĐTV, Tổng giám đốc Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam) Nguyễn Quốc Khánh với lãnh đạo Công ty Dầu khí Quốc gia Cuba (Cupet), phía bạn tỏ ý rất tiếc vì năm 2008 đã ký hợp đồng để Petrovietnam thăm dò 2 lô ngoài biển nhưng kết quả không được như ý muốn.

Hiện tại, Cupet muốn dành cho phía Việt Nam 2 lô mới và hy vọng, với trình độ, năng lực của Petrovietnam sẽ thu được những kết quả tốt hơn. Phía Cuba đánh giá rất cao trình độ tìm kiếm, thăm dò, khai thác dầu mỏ của Việt Nam và mong hợp đồng giữa hai bên sẽ sớm được ký kết.

Tất nhiên, cả phía Việt Nam và Cuba đều hiểu rằng với tình hình giá dầu như hiện nay thì không được phép phiêu lưu.

Sản lượng dầu ở Cuba không phải là thấp. Mỗi năm, Cuba khai thác khoảng gần 3 triệu tấn dầu, trong đó bao gồm cả khí quy đổi. Chất lượng dầu của Cuba thua xa dầu Bạch Hổ của Việt Nam, sản lượng dầu cũng chưa đủ phục vụ nền công nghiệp Cuba.

Những năm trước, Cuba được Venezuela cung cấp gần như miễn phí hơn 100.000 thùng dầu mỗi ngày. Nhờ có số lượng dầu đó mà xe cộ vẫn chạy nườm nượp trên đường phố Cuba.

Giá xăng ở Cuba khá đắt. Vào thời điểm này, giá xăng ở Cuba là khoảng 1,4USD/lít xăng bình thường và 1,8USD/lít xăng đặc biệt. Mức giá này khá cao, nhưng điều lạ là người dân ít mua ở các cây xăng của Nhà nước. Họ chủ yếu mua xăng bằng con đường nhập lậu.

Cuba là một hòn đảo lớn, xung quanh là đảo nên việc chống buôn lậu không hề đơn giản.

Đi dọc con đường từ La Habana tới Varadero - khu nghỉ mát nổi tiếng của Cuba, sẽ thấy rất nhiều máy hút dầu gật gù, cần mẫn chạy từ năm này qua năm khác, nhiều trạm đã hoạt động tới cả nửa thế kỷ. Mỗi trạm như vậy cho vài chục thùng dầu mỗi ngày, cùng lắm là tới 200 thùng.

Sau khi nghiên cứu sơ bộ tài liệu về một vài lô mà phía Cupet muốn hợp tác với Petrovietnam, Phó tổng giám đốc Nguyễn Quốc Thập và Trưởng ban Tìm kiếm Thăm dò Khai thác Nguyễn Tiến Viễn, cơ bản thống nhất quan điểm là có thể có dầu, nhưng trữ lượng không lớn, khó có thể tạo được bước đột phá về sản lượng; bên cạnh đó còn phải thận trọng xem xét, vì chi phí đầu từ khá cao, khả năng thu hồi dầu ở từng giếng thấp…

Trong khi đó, giá dầu vẫn chưa tụt xuống tận đáy, cho nên phải có sự tính toán chi tiết lắm, thì mới dám bắt tay vào thăm dò.  Hơn nữa, kể cả khi mỏ có trữ lượng dầu thương mại thì cũng phải tính toán là liệu có đưa được dịch vụ khoan và các dịch vụ khác của Petrovietnam sang hay không?

Nghị quyết 41 của Bộ Chính trị Về định hướng Chiến lược phát triển ngành Dầu khí Việt Nam đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2035 cũng đã chỉ rõ là “Đẩy mạnh các hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí ở nước ngoài với cơ chế linh hoạt, phù hợp với khả năng tài chính và năng lực quản lý của ngành Dầu khí theo nguyên tắc bảo đảm hiệu quả kinh tế tài chính và quản trị tốt rủi ro” …

Theo tinh thần Nghị quyết này, nếu  đầu tư thăm dò, khai thác ở nước ngoài, muốn có lợi nhuận, giảm được rủi ro thì phải đưa được dịch vụ đi theo. Còn nếu chỉ bỏ tiền ra, thuê người ngoài thì cũng coi như đầu tư tài chính và chắc chắn, hiệu quả kinh tế rất hạn chế, đó là chưa kể độ rủi ro cực lớn, nếu mất là mất sạch… Cho nên, nếu lãi xuất không cao hơn lãi gửi … tiết kiệm thì đừng làm cho nhọc thân.

Trong buổi làm việc với các đồng nghiệp Zarubelnhep tại Cuba, các bạn Nga cũng thẳng thắn cho biết là đang nghiên cứu và cũng rất “rón rén”. Tại một vài mỏ, các bạn cũng đang phải  nghiên cứu tìm cách nâng cao sản lượng giếng bằng cách mua… khí bơm xuống?

Với cách làm này, theo nhận xét của Tổng giám đốc Petrovietnam Nguyễn Quốc Khánh thì không khéo giống như… mua quế về làm củi?

Tình hình kinh tế của Cuba có khá lên, nhưng chỉ trong ngành du lịch mà thôi. GDP của Cuba năm 2015 dự kiến sẽ tăng 4,8% - một con số kỷ lục trong hàng chục năm qua. Con số này chính là nhờ sự tăng trưởng trong ngành du lịch và nhờ giá niken tăng cao. Cuba là nước xuất khẩu niken hàng đầu thế giới.

Nếu như Cuba muốn thay đổi thì có lẽ thay đổi cần thiết nhất và đầu tiên phải là các chính sách kinh tế vĩ mô, đặc biệt là đối với việc đầu tư nước ngoài. Một điều quan trọng không kém là phải thay đổi được tư duy làm ăn kinh tế của người dân. Người Cuba vẫn quen lối làm việc theo kiểu làm cho xong để về nhà nhảy múa với chai rượu Rum, với cây đàn ghi ta.

Người Cuba là thế, nồng nhiệt, mến khách, luôn luôn vui vẻ và chấp nhận cuộc sống khó khăn, vất vả một cách bình thản. Dường như người Cuba đã hiểu rất rõ nguyên nhân gây nên sự thiếu thốn, chứ không oán thán, trách móc gì, cũng như không mưu cầu điều gì lớn lao.

Với người Việt Nam sang Cuba, người ta thường chỉ nhìn thấy bề nổi mà ít nhìn thấy chiều sâu. Họ nhìn thấy những ngôi nhà xuống cấp, họ nhìn thấy người Cuba ăn mặc xuềnh xoàng, lôi thôi, họ nhìn thấy sự thiếu thốn.

Họ không thấy những siêu thị đầy ắp hàng hóa, những chốn ăn chơi náo nhiệt. Nhưng Cuba còn có rất nhiều điểm để chúng ta học tập. Có lẽ người Việt ta cũng nên học cách “đi chậm”, “sống chậm”, sống bình tĩnh như người Cuba.

Giống như câu ngạn ngữ của Italia là: “Chi va piano, va sano; chi va sano, va lontano” (có nghĩa “Ai đi từ từ thì đi vững bước; ai đi vững bước thì đi được xa”).