“Không có gì quý hơn độc lập, tự do”: Từ lời hiệu triệu lịch sử đến dòng chữ vàng sáng mãi trong Lăng Bác

Năm nay, nhân dịp kỷ niệm 136 năm Ngày sinh của Người (19/5/1890 - 19/5/2026), toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta lại hướng về những địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng như Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam… Ở những nơi trang nghiêm ấy, dòng chữ “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” vẫn như một lời hiệu triệu, một chân lý thời đại sâu sắc trường tồn mãi với thời gian.

Trong dòng chảy của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đầy gian khổ nhưng vô cùng oanh liệt (1954 - 1975), quyết tâm, ý chí và khát vọng độc lập, tự do của dân tộc ta đã được đẩy lên cao trào nhất. Ngày 17/7/1966 trở thành một cột mốc “lịch sử lựa chọn” không thể nào quên. Giữa lúc tiếng súng gầm vang, Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam và Báo Nhân Dân (số 4484) đã truyền đi Lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đến đồng bào, chiến sĩ cả nước với quyết tâm đánh thắng giặc Mỹ xâm lược.

“Chiến tranh có thể kéo dài 5 năm, 10 năm, 20 năm hoặc lâu hơn nữa. Hà Nội, Hải Phòng và một số thành phố, xí nghiệp có thể bị tàn phá, song nhân dân Việt Nam quyết không sợ! Không có gì quý hơn độc lập, tự do. Đến ngày thắng lợi, nhân dân ta sẽ xây dựng lại đất nước ta đàng hoàng hơn, to đẹp hơn”.

Những câu nói ấy của Bác như một năng lượng mạnh mẽ lay động mọi tầng lớp nhân dân, cổ vũ toàn Đảng, toàn dân, toàn quân dốc lòng, dốc sức chiến đấu, nhanh chóng đưa sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đến thắng lợi hoàn toàn.

Dòng chữ "Không có gì quý hơn độc lập, tự do" của Bác Hồ kính yêu được đặt ngay ở sảnh Lăng như lời nhắc nhở mỗi người dân về giá trị của "Độc lập" và "Tự do".

Theo PGS.TS Lê Quốc Lý - nguyên Phó Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, câu nói bất hủ này chính là sự thể hiện ý chí kiên cường, bất khuất đã được hun đúc qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Đó là một chân lý mang giá trị dân tộc, thời đại và thực tiễn sâu sắc, in đậm vào con tim, khối óc của mỗi người dân Việt Nam, trở thành niềm tin, lẽ sống, nguồn sức mạnh làm nên chiến thắng, mục tiêu và động lực phấn đấu không ngừng của toàn thể nhân dân Việt Nam trong cuộc đấu tranh giành lại độc lập, tự do, vì sự tồn tại, phát triển trường tồn của dân tộc.

Đến Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngay tại khu vực tiền sảnh trang trọng, bất kỳ ai cũng đều xúc động khi chiêm ngưỡng dòng chữ “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” cùng chữ ký của Bác Hồ kính yêu. Thế nhưng, thời điểm lịch sử ra đời cũng như hành trình đầy gian truân, sáng tạo của những người thợ, người kỹ sư Việt Nam đứng sau dòng chữ mạ vàng thiêng liêng ấy thì không phải ai cũng biết tới.

Trong hồi ký của cố Phó thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam - đồng chí Lê Đức, đã tái hiện lại một trang sử thầm lặng nhưng đầy tự hào của những người tham gia xây dựng Lăng.

Năm 1974, cố Phó Thủ tướng Đỗ Mười đến thăm Phòng Tinh luyện vàng bạc của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Sau khi xem sản phẩm, đồng chí đã hài lòng và đặt vấn đề về việc nhận mạ vàng dòng chữ bất hủ và chữ ký của Chủ tịch Hồ Chí Minh để gắn trong Lăng của Người. Dù mạ chữ là công việc mới, rất bỡ ngỡ và sẽ gặp nhiều khó khăn thách thức, nhưng với lòng tôn kính Bác, cán bộ, nhân viên kỹ thuật của Ngân hàng Nhà nước lúc đó đã đặt ra quyết tâm thực hiện thành công nhiệm vụ thiêng liêng này.

Cố Phó Thủ tướng Đỗ Mười nhấn mạnh rằng dòng chữ và chữ ký của Bác được đúc bằng đồng tại Liên Xô có độ bền hàng nghìn năm, do đó yêu cầu lớp mạ vàng phải đảm bảo chất lượng không thay đổi hàng trăm năm. Ý thức được điều đó, tập thể Phòng tinh luyện tính toán rằng, với đặc trưng không han gỉ của vàng, việc mạ độ dày 30 micro sẽ đáp ứng hoàn toàn yêu cầu khắt khe trên.

Ngay sau chỉ đạo của Phó Thủ tướng Đỗ Mười, PTS Đào Hữu Vinh và Phạm Đình Thái (khi đó là giảng viên Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội) nhận nhiệm vụ chỉ đạo và giám sát kỹ thuật. Việc thực hiện nhiệm vụ được giao bốn kỹ sư rất trẻ là anh Lưu Văn Tốt (người miền Nam tập kết, thợ vàng có tay nghề rất khá), anh Nguyễn Văn Sản, cùng hai nữ kỹ sư Nguyễn Khánh Tâm và Lê Minh Châu. Đồng chí Lê Đức và đồng chí Vũ Thiện (Vụ trưởng Vụ Phát hành) lo tiếp nhận nguồn vàng Bồng Miêu do đoàn đại biểu Đảng bộ và nhân dân Khu V cung cấp, sau đó phối hợp với Ban Bảo vệ công trình xây dựng Lăng để mở các hòm đựng chữ từ Liên Xô chuyển sang.

Khó khăn đầu tiên là các con chữ đồng dính một lớp dầu bảo vệ. Cả đội phải mất nhiều thời gian tỉ mỉ tẩy rửa, hong khô mới đảm bảo độ tinh khiết tuyệt đối theo đúng yêu cầu nghiêm ngặt của kỹ thuật mạ.

Ban đầu, việc mạ thử nghiệm trên các tiêu bản đồng thau nhỏ hình chữ nhật (5cm x 7cm, dày 2mm) cho kết quả rất tốt với màu sắc đẹp, độ mịn và bóng cao. Mọi người rất vui và tin công việc sẽ thuận buồm xuôi gió.

Tuy nhiên, khi bắt tay vào mạ chính thức các con chữ thật thì lớp vàng lại không gắn vào mặt chữ mà thành một lớp bột vàng cứ đụng vào là rơi lả tả. Đi sâu nghiên cứu, họ nhận ra nguyên nhân do kích thước chữ thật lớn hơn tiêu bản thử nghiệm rất nhiều (dài đến 15cm, dày 12-15mm) và hình dáng chữ khác nhau.

Trước tình thế ngặt nghèo, đồng chí Lê Đức đã đề xuất thử áp dụng phương pháp loại trừ một yếu tố của công thức nêu trong sách kỹ thuật. Sau khi kiên nhẫn thử nghiệm mạ từng đợt trên tiêu bản to bằng chữ thật, ghi chép thông số và loại trừ 4 yếu tố cần thiết, sản phẩm thử đã cho kết quả tốt, giúp vượt qua một thử thách lớn có ý nghĩa quyết định.

Khi mỗi chữ mạ xong, người thợ phải dùng bút mã não đánh cho lớp vàng bóng và mịn. Việc làm thủ công này tốn khá nhiều thời gian và rất mỏi tay. Đồng chí Lê Đức đã sáng tạo đề nghị mua vải nhung tốt, quấn vào đầu trục môtơ cầm tay để thực hiện. Sáng kiến này mang lại kết quả bất ngờ: mặt chữ đẹp hơn hẳn mà thời gian làm việc lại giảm đi rất nhiều.

Thử thách đỉnh điểm xuất hiện khi cả đội tiến hành mạ chữ ký “Hồ Chí Minh” của Bác. Do chữ ký dài, mảnh, lại có nhiều nét uốn lượn phức tạp nên nếu không cẩn thận sẽ bị gãy và không thể đặt vừa vào trong máy điện phân.

Bằng trí tuệ và sự khéo léo, các kỹ sư đã đi tìm kính dày để tự chế ra một bể mạ thích hợp, dùng môtơ loại nhỏ với tốc độ vòng quay chậm để khuấy dung dịch mạ. Nhờ kinh nghiệm từ việc mạ chữ to trước đó, việc mạ chữ ký diễn ra thuận lợi. Khi đánh bóng, anh chị em lướt thật nhẹ vải nhung quấn vào môtơ, duy trì thời gian lâu hơn và làm việc tỉ mỉ hơn rất nhiều. Nhờ đó, chữ ký của Bác đã đạt được độ mịn và bóng hoàn hảo, không kém gì hàng chữ “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”.

Qua hàng tháng trời miệt mài, sáng tạo và dồn hết tâm huyết, tập thể Phòng Tinh luyện vàng bạc đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, đạt chất lượng mạ vàng đảm bảo đủ để tồn tại trên 500 năm. Ghi nhận những đóng góp thầm lặng đầy vinh quang ấy, Phòng Tinh luyện vàng bạc đã vinh dự được tặng Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ trong lễ tổng kết việc xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại, đứng trước Lăng Bác hãy nhìn ngắm dòng chữ bất hủ “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” để mỗi người chúng ta càng thêm thấm thía giá trị vững bền của hai từ "Độc lập" và "Tự do". Dòng chữ vàng ngời sáng trong lòng Lăng không chỉ là một thành tựu kỹ thuật đầy tự hào của trí tuệ Việt Nam, mà còn là lời thề sắt son của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta: Quyết tâm giữ vững chủ quyền dân tộc, cùng nhau chung sức đồng lòng xây dựng đất nước ngày càng đàng hoàng hơn, to đẹp hơn như sinh thời Bác hằng mong muốn.