Văn hóa quyết định khả năng sáng tạo của tổ chức trong kỷ nguyên AI

PV: Nhiều doanh nghiệp nói rất nhiều về xây dựng văn hóa tổ chức. Theo ông, văn hóa thực chất là gì và vì sao nó lại có vai trò quan trọng đến vậy?

Ông Cao Thăng Nhật Minh: Khi nhắc đến văn hóa tổ chức, nhiều người thường nghĩ tới khẩu hiệu treo trên tường hay bộ quy tắc ứng xử. Thực ra, đó chỉ là phần bề nổi. Về bản chất, văn hóa là tập hợp những niềm tin được chia sẻ trong tổ chức, khiến mọi người biết mình nên suy nghĩ và hành động như thế nào ngay cả khi không có ai giám sát.

Ông Cao Thăng Nhật Minh - Đại học Stanford và Harvard.

Có một ví dụ rất sinh động trong bộ phim The Wolf of Wall Street. Cảnh hàng trăm nhân viên đồng thanh hô vang, đấm ngực theo lời Jordan Belfort cho thấy họ không cần ai nhắc nhở vẫn hành động theo cùng một khuôn mẫu. Điều chi phối họ không phải quy định trên giấy mà là những niềm tin đã được nội tâm hóa.

Trong nghiên cứu về hành vi tổ chức, văn hóa thường được nhìn nhận ở hai tầng. Thứ nhất là tầng nhận thức, tức những giả định chung về điều gì hiệu quả, điều gì được xem là cách làm đúng trong tổ chức. Thứ hai là tầng chuẩn mực, tức những niềm tin về điều gì đáng được khuyến khích hoặc bị lên án.

Chính hai tầng này tạo nên sức mạnh của văn hóa. Nếu quy trình hay cơ chế giám sát chỉ có tác dụng khi có người kiểm tra thì văn hóa có thể định hướng hành vi ngay cả khi không ai quan sát. Nhân viên tự biết điều gì nên làm vì họ tin đó là chuẩn mực chung.

Đây cũng là lý do văn hóa luôn là nền tảng của khả năng phối hợp trong tổ chức. Một doanh nghiệp có thể đầu tư rất nhiều vào hệ thống quản trị, nhưng nếu văn hóa không khuyến khích sự tin cậy, trách nhiệm và hợp tác thì hiệu quả vẫn rất hạn chế.

PV: Thưa ông, nhiều người cho rằng sáng tạo không phải là "khoảnh khắc thiên tài" mà là một quy trình. Quan điểm này được lý giải như thế nào và AI đang tác động ra sao đến quá trình đó?

Ông Cao Thăng Nhật Minh: Trong nghiên cứu học thuật, một ý tưởng chỉ được coi là sáng tạo khi đáp ứng đồng thời hai tiêu chí: vừa mới lạ, vừa hữu ích. Chỉ mới lạ mà không có giá trị ứng dụng thì đó chỉ là điều kỳ quặc. Ngược lại, chỉ hữu ích nhưng không có yếu tố mới thì chỉ là cải tiến thông thường.

Điều quan trọng hơn là sáng tạo không diễn ra theo kiểu "bừng sáng" của một thiên tài. Một mô hình rất nổi tiếng trong nghiên cứu về sáng tạo là VSR (Variation - Selection - Retention), gồm ba bước: tạo ra nhiều biến thể ý tưởng, chọn lọc những ý tưởng tốt nhất và cuối cùng lưu giữ, triển khai chúng trong thực tế.

Nếu nhìn dưới góc độ này, phần lớn những thành tựu sáng tạo đều là kết quả của việc tạo ra rất nhiều phương án khác nhau, sau đó có đủ năng lực để lựa chọn phương án phù hợp nhất. Những nhà soạn nhạc hay nhà thiết kế xuất sắc không phải lúc nào cũng tạo ra tác phẩm hoàn hảo ngay từ lần đầu, mà họ thử nghiệm rất nhiều trước khi giữ lại phương án tối ưu.

AI đang làm thay đổi rất mạnh bước đầu tiên của quy trình này. Nếu trước đây một người viết quảng cáo mất nhiều giờ để nghĩ ra vài tiêu đề, thì nay AI có thể tạo ra hàng chục, thậm chí hàng trăm phương án chỉ trong vài giây. Chi phí tạo ra "biến dị" gần như bằng không.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa sáng tạo trở nên dễ dàng hơn. Nút thắt chỉ chuyển từ khâu tạo ý tưởng sang khâu chọn lọc. Có rất nhiều ý tưởng không giúp ích gì nếu con người không biết ý tưởng nào phù hợp với khách hàng, đúng với thương hiệu hay giải quyết được vấn đề thực tế.

Đó là lý do tôi cho rằng trong thời đại AI, thứ khan hiếm nhất không còn là khả năng tạo ra ý tưởng mà là năng lực phán đoán. Phán đoán ở đây bao gồm gu thẩm mỹ, hiểu biết về bối cảnh, khả năng đọc vị nhu cầu khách hàng và kinh nghiệm thực tiễn. Đây đều là những yếu tố mà AI rất khó thay thế hoàn toàn.

Bên cạnh đó, cũng cần nhìn nhận một rủi ro khác. AI được huấn luyện từ khối lượng dữ liệu rất lớn nên có xu hướng tạo ra những phương án "an toàn", gần với mức trung bình của dữ liệu quá khứ. Nếu doanh nghiệp giao cho AI không chỉ tạo ý tưởng mà còn quyết định luôn ý tưởng nào được lựa chọn, nguy cơ xảy ra là mọi bài thuyết trình, chiến dịch truyền thông hay sản phẩm sẽ ngày càng giống nhau, thiếu tính đột phá.

PV: Theo ông, văn hóa tổ chức và AI cần kết hợp như thế nào để thúc đẩy đổi mới sáng tạo thay vì làm triệt tiêu sự khác biệt?

Ông Cao Thăng Nhật Minh: Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất. AI chỉ là công cụ. Việc công cụ đó giúp tổ chức sáng tạo hơn hay khiến mọi thứ trở nên đồng nhất phụ thuộc chủ yếu vào văn hóa.

Một tổ chức quá cứng nhắc, nơi mọi người sợ mắc sai lầm hoặc ngại đưa ra ý tưởng khác biệt, sẽ bóp nghẹt quá trình sáng tạo ngay từ bước đầu tiên. Không ai dám thử nghiệm thì AI cũng chỉ được sử dụng để làm nhanh hơn những công việc cũ.

Ngược lại, một tổ chức có văn hóa cởi mở sẽ tạo điều kiện cho nhân viên đưa ra những ý tưởng táo bạo, chấp nhận thử và sai, chấp nhận cả những đề xuất tưởng như "ngớ ngẩn". Chính môi trường đó mới tạo ra nhiều "biến dị" để AI phát huy tối đa giá trị.

Điều này cũng liên quan tới một phát hiện rất thú vị trong nghiên cứu về "lỗ hổng cấu trúc" của Ronald Burt. Nhiều ý tưởng giá trị nhất thường không đến từ những người ở trung tâm mạng lưới, mà đến từ những người đứng ở rìa, kết nối các nhóm vốn ít giao tiếp với nhau. Họ tiếp xúc với nhiều góc nhìn khác nhau nên có khả năng tạo ra những kết hợp mới mà người khác không nghĩ tới.

Đó cũng là lý do các tổ chức có sự đa dạng về chuyên môn, trải nghiệm và tư duy thường sáng tạo hơn những tổ chức mà mọi người đều có nền tảng giống nhau. Sự đa dạng không chỉ mang ý nghĩa về nhân sự mà còn tạo ra nhiều nguyên liệu hơn cho quá trình hình thành ý tưởng.

Như vậy, AI không tự tạo ra đổi mới sáng tạo. AI giúp con người tạo ra nhiều lựa chọn hơn, nhưng văn hóa mới quyết định tổ chức có dám đón nhận những lựa chọn đó hay không. Một nền văn hóa khuyến khích học hỏi, chấp nhận khác biệt và coi sai sót là cơ hội để cải thiện sẽ giúp AI trở thành chất xúc tác cho sáng tạo. Ngược lại, nếu văn hóa chỉ khuyến khích sự an toàn và đồng thuận, thì ngay cả công nghệ tiên tiến nhất cũng khó tạo ra những bước đột phá thực sự.

Hành trình vĩnh cửu trên đất lửa Quảng Trị

Chiếu phim miễn phí toàn quốc nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ

Hiệu sách cũ ở Hà Nội: Nơi thời gian ngưng đọng qua từng trang giấy

Đà Nẵng: Sun Group khởi công tổ hợp văn hóa, lễ hội gần 10.750 tỷ đồng