Thí điểm thị trường carbon: Lộ trình xanh hóa và đòn bẩy cho doanh nghiệp

15:12 | 03/09/2026

16 lượt xem

(PetroTimes) - Thị trường carbon tại Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn xây dựng chính sách sang triển khai thực tế. Khi hệ thống giao dịch hạn ngạch phát thải được vận hành thí điểm từ năm 2026, chi phí carbon có thể dần trở thành một yếu tố tác động đến hoạt động sản xuất, đầu tư và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

110 cơ sở thuộc 3 ngành có mức phát thải lớn gồm nhiệt điện, sắt thép và xi măng sẽ tham gia thị trường carbon.

Theo PwC Việt Nam, giai đoạn thí điểm thị trường carbon hiện tập trung vào xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra phát thải (MRV), kiểm kê khí nhà kính, hoàn thiện cơ chế đăng ký và phân bổ hạn ngạch phát thải. Trước mắt, hệ thống áp dụng cho 110 cơ sở thuộc 3 ngành có mức phát thải lớn gồm nhiệt điện, sắt thép và xi măng.

Một điểm đáng chú ý là cơ chế thí điểm của Việt Nam có sự khác biệt so với Hệ thống giao dịch phát thải của Liên minh châu Âu (EU ETS). Trong khi EU ETS quy định tổng lượng phát thải tối đa và từng bước giảm giới hạn này theo thời gian, Việt Nam trong giai đoạn thí điểm phân bổ hạn ngạch dựa trên cường độ phát thải và sản lượng. Hạn ngạch hiện được phân bổ miễn phí dựa trên định mức ngành, dữ liệu sản xuất và mục tiêu giảm phát thải.

Cách tiếp cận này đồng nghĩa tổng lượng phát thải tuyệt đối của các cơ sở thuộc diện áp dụng vẫn có thể tăng khi sản lượng tăng, nếu các định mức tham chiếu và cơ chế phân bổ hạn ngạch chưa được siết chặt.

Việt Nam cũng cho phép áp dụng một số cơ chế linh hoạt, trong đó có sử dụng tín chỉ carbon đủ điều kiện và chuyển hạn ngạch giữa các kỳ tuân thủ. Theo PwC, các cơ chế này có thể hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn chuyển tiếp, song cần tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm hiệu quả giảm phát thải và tạo tín hiệu giá carbon phù hợp cho thị trường.

Thí điểm thị trường carbon: Lộ trình xanh hóa và đòn bẩy cho doanh nghiệp

Kinh nghiệm từ EU ETS cho thấy khi hạn ngạch phát thải ngày càng được siết chặt và cơ chế phân bổ miễn phí giảm dần, chi phí carbon có thể tác động trực tiếp đến chi phí vận hành, quyết định đầu tư và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Điều này khiến việc kiểm kê và đánh giá lượng phát thải không còn chỉ phục vụ mục tiêu tuân thủ. Doanh nghiệp cần xác định sớm khoảng cách giữa lượng phát thải thực tế và hạn ngạch được phân bổ, qua đó đánh giá nguy cơ thiếu hoặc dư hạn ngạch cũng như những tác động tài chính có thể phát sinh.

Với các doanh nghiệp có mức phát thải lớn, việc xây dựng lộ trình giảm phát thải và ưu tiên các giải pháp công nghệ ít carbon có thể trở thành một phần trong chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh.

Ngay cả những doanh nghiệp chưa thuộc phạm vi thị trường bắt buộc cũng không nằm ngoài tác động của xu hướng này. Các yêu cầu giảm phát thải từ khách hàng, nhà cung cấp và thị trường xuất khẩu có thể tạo ra những tác động gián tiếp thông qua chuỗi giá trị.

Theo PwC, doanh nghiệp nên tận dụng giai đoạn thí điểm để xây dựng nền tảng quản trị carbon trước khi các quy định được mở rộng và chặt chẽ hơn.

Trước hết, doanh nghiệp cần thường xuyên cập nhật chính sách về hạn ngạch phát thải, thị trường carbon và các yêu cầu liên quan. Cùng với đó là nâng cao chất lượng dữ liệu phát thải, xây dựng hệ thống MRV và hoàn thiện quy trình thu thập, báo cáo, thẩm tra dữ liệu.

Công tác quản trị cũng cần được đưa vào hoạt động chung của doanh nghiệp, với sự phối hợp giữa các bộ phận vận hành, tài chính, phát triển bền vững và tuân thủ. Việc xác định rõ trách nhiệm, cơ chế giám sát và báo cáo sẽ giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn các rủi ro liên quan đến carbon.

Đối với doanh nghiệp thuộc thị trường bắt buộc, cần chủ động so sánh phát thải thực tế với hạn ngạch được phân bổ, đánh giá tác động của chi phí carbon và xây dựng phương án giảm phát thải.

Trong khi đó, các doanh nghiệp chưa thuộc diện bắt buộc cần theo dõi yêu cầu từ chuỗi giá trị, đồng thời đánh giá khả năng phát triển các dự án giảm phát thải và tham gia những cơ chế tín chỉ carbon phù hợp.

Thị trường carbon vì vậy đang dần chuyển từ một vấn đề mang tính chính sách sang một yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh. Việc chuẩn bị sớm về dữ liệu, quản trị, công nghệ và chiến lược giảm phát thải sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước quá trình hoàn thiện thị trường carbon tại Việt Nam.