Nhà ở xã hội hướng tới Net Zero: Giảm phát thải phải bắt đầu từ thiết kế

10:15 | 01/09/2026

16 lượt xem

(PetroTimes) - Nhà ở xã hội phát thải carbon thấp không nhất thiết đồng nghĩa với những công trình đắt đỏ hay phải phụ thuộc vào hàng loạt công nghệ xanh. Theo các chuyên gia, con đường giảm phát thải hiệu quả nhất nằm ở việc thay đổi từ khâu quy hoạch, thiết kế, lựa chọn vật liệu đến vận hành, qua đó vừa giảm carbon vừa kiểm soát chi phí đầu tư và chi phí sử dụng cho người dân.

Viện Khoa học công nghệ Xây dựng (Bộ Xây dựng) vừa tổ chức Hội thảo “Nhà ở xã hội phát thải carbon thấp - Định hướng và giải pháp cho Việt Nam”, tập trung trao đổi về những giải pháp kỹ thuật và kiến trúc nhằm giảm phát thải trong phân khúc nhà ở xã hội.

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, lĩnh vực xây dựng được xem là một trong những khu vực có dư địa lớn để giảm phát thải. Với tốc độ phát triển đô thị và nhu cầu nhà ở xã hội ngày càng tăng, việc đưa các yêu cầu về hiệu quả năng lượng, vật liệu và phát thải carbon vào ngay từ quá trình phát triển dự án có thể tạo ra tác động lớn hơn nhiều so với việc cải tạo từng công trình sau khi hoàn thành.

Không “cộng thêm” công nghệ xanh

Theo TS Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ Xây dựng, nhà ở xã hội phát thải carbon thấp không bắt đầu từ việc “cộng thêm” công nghệ xanh, mà bắt đầu từ thiết kế đúng, chuẩn hóa đúng và kiểm chứng đúng.

Quan điểm này đặc biệt có ý nghĩa đối với nhà ở xã hội, nơi bài toán chi phí luôn được đặt lên hàng đầu. Nếu các giải pháp giảm phát thải được tiếp cận theo hướng bổ sung thiết bị, công nghệ sau khi công trình đã được thiết kế, chi phí đầu tư ban đầu có thể tăng lên mà chưa chắc đem lại hiệu quả tương ứng.

Nhà ở xã hội hướng tới Net Zero: Giảm phát thải phải bắt đầu từ thiết kế

Theo các chuyên gia, con đường giảm phát thải hiệu quả nhất nằm ở việc thay đổi từ khâu quy hoạch, thiết kế, lựa chọn vật liệu đến vận hành, qua đó vừa giảm carbon vừa kiểm soát chi phí đầu tư và chi phí sử dụng cho người dân.

Ngược lại, những giải pháp thụ động như lựa chọn hướng nhà, tổ chức mặt bằng, tạo khoảng thoáng, che nắng, thông gió và tận dụng ánh sáng tự nhiên có thể được quyết định ngay trên bản vẽ, với chi phí bổ sung thấp nhưng tác động lâu dài đến mức tiêu thụ năng lượng.

TS Nguyễn Hồng Hải đề xuất khung tiêu chí nhà ở xã hội carbon thấp theo ba tầng yêu cầu. Tầng thứ nhất là các yêu cầu bắt buộc, trong đó công trình phải tuân thủ đầy đủ hệ thống quy chuẩn Việt Nam hiện hành về quy hoạch, nhà chung cư, phòng cháy chữa cháy, hạ tầng, năng lượng, khả năng tiếp cận và vật liệu.

Tầng thứ hai là nhóm giải pháp khuyến khích nâng cao, bao gồm tối ưu thiết kế thụ động, nâng cao hiệu quả vỏ công trình, chiếu sáng, thông gió, chất lượng không khí trong nhà (IAQ), nước, chất thải và sử dụng vật liệu phát thải thấp.

Tầng thứ ba dành cho các nội dung thí điểm, định hướng như tính toán carbon vòng đời, đo chất lượng không khí sau khi bàn giao và giám sát chi phí vận hành.

Cách tiếp cận theo nhiều tầng cho phép các dự án có thể triển khai theo mức độ phù hợp, thay vì biến mục tiêu giảm phát thải thành một hệ thống yêu cầu phức tạp làm tăng thêm thủ tục và chi phí.

Ở góc độ kiến trúc, KTS Đỗ Xuân Thủy, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư tỉnh Bắc Ninh, nhấn mạnh rằng giảm phát thải phải đi cùng bài toán kinh tế. Theo ông, nhiều giải pháp giảm phát thải thực chất có thể giúp giảm cả chi phí xây dựng và chi phí vận hành nếu được tính toán ngay từ đầu.

Trong thiết kế, việc lựa chọn hướng nhà hợp lý, hạn chế diện tích kính không cần thiết, bố trí hệ thống che nắng, tăng thông gió tự nhiên, tận dụng ánh sáng ban ngày hay bố trí cây xanh đúng vị trí đều có thể góp phần giảm nhu cầu sử dụng điều hòa và chiếu sáng nhân tạo.

Đây cũng là điểm quan trọng đối với nhà ở xã hội. Khác với một số phân khúc bất động sản có thể chấp nhận mức đầu tư cao để đổi lấy các tiện ích hoặc công nghệ mới, nhà ở xã hội phải bảo đảm sự cân bằng giữa giá thành căn hộ, chất lượng môi trường sống và chi phí sử dụng trong dài hạn.

Một công trình có chi phí xây dựng thấp nhưng tiêu thụ năng lượng lớn, thường xuyên phải sửa chữa hoặc thay thế vật liệu hoàn thiện sẽ chưa chắc là phương án kinh tế nếu xét trên toàn bộ vòng đời.

Theo KTS Đỗ Xuân Thủy, vật liệu cũng cần được nhìn nhận theo hướng này. Việc ưu tiên vật liệu được sản xuất tại địa phương và trong khu vực có thể góp phần giảm quãng đường vận chuyển, đồng thời thuận lợi hơn trong bảo trì, sửa chữa và thay thế.

Đáng chú ý, ông cho rằng cần hạn chế những cấu tạo hoàn thiện quá phức tạp, nhanh xuống cấp và phải thay thế nhiều lần trong vòng đời công trình. Cùng với phát thải trong quá trình vận hành, carbon hàm chứa trong vật liệu và quá trình xây dựng cần từng bước được tính đến.

Điều này cho thấy bài toán Net Zero trong xây dựng không chỉ nằm ở hóa đơn điện của tòa nhà. Một công trình có hiệu quả vận hành cao nhưng sử dụng khối lượng lớn vật liệu có phát thải cao trong sản xuất, vận chuyển và thay thế vẫn còn một “khoảng trống” đáng kể trong mục tiêu giảm carbon.

Từ một dự án tốt đến tiêu chuẩn có thể nhân rộng

Một trong những thách thức lớn hiện nay là làm thế nào để những giải pháp giảm phát thải không chỉ dừng ở một số dự án thí điểm mà trở thành phương thức phổ biến trong phát triển nhà ở xã hội.

Theo TS Nguyễn Hồng Hải, trước hết cần xây dựng bộ tiêu chí kỹ thuật về nhà ở xã hội các-bon thấp dựa trên hệ thống QCVN, TCVN hiện hành, sau đó chuyển hóa thành các checklist thiết kế và kiểm chứng dễ áp dụng.

Đặc biệt, chất lượng không khí trong nhà cần được tích hợp rõ hơn vào quá trình thiết kế, nghiệm thu và vận hành, với việc đưa các tiêu chuẩn như TCVN 13521, TCVN 5687 và TCVN 10736 vào hướng dẫn thực hiện.

Hội thảo “Nhà ở xã hội phát thải carbon thấp - Định hướng và giải pháp cho Việt Nam” tập trung trao đổi về những giải pháp kỹ thuật và kiến trúc nhằm giảm phát thải trong phân khúc nhà ở xã hội.

Bước tiếp theo là lựa chọn các dự án mẫu để đo lường thực tế mức tiêu thụ năng lượng, chất lượng không khí, phát thải từ vật liệu và chi phí vận hành. Đây là cơ sở để đánh giá giải pháp nào thực sự hiệu quả trước khi chuẩn hóa và nhân rộng.

Cách tiếp cận “thí điểm - đo lường - chuẩn hóa” có thể giúp hạn chế một rủi ro phổ biến trong quá trình chuyển đổi xanh: lựa chọn công nghệ theo xu hướng nhưng thiếu dữ liệu chứng minh hiệu quả trong điều kiện thực tế của Việt Nam.

Ở góc độ quy hoạch, KTS Đỗ Xuân Thủy cho rằng, một khu nhà ở xã hội tốt cần giải quyết đồng thời bốn lớp bài toán gồm khí hậu, công trình, đô thị và bản sắc. Vì vậy, kiến trúc sư cần tham gia từ bước quy hoạch và chuẩn bị dự án, thay vì chỉ xuất hiện ở giai đoạn hoàn thiện hình thức mặt đứng.

Sự tham gia sớm của kiến trúc sư có thể giúp cân bằng giữa mật độ xây dựng, tầng cao, khoảng thoáng, tiện ích, khả năng tiếp cận ánh sáng và thông gió với yêu cầu kiểm soát chi phí.

Từ những góc nhìn này, hướng đi của nhà ở xã hội carbon thấp tại Việt Nam có thể không phải là cuộc chạy đua về công nghệ, mà là quá trình nâng chất lượng của từng quyết định thiết kế. Từ hướng nhà, hình khối, cửa sổ, lớp vỏ công trình đến vật liệu, thiết bị và phương thức vận hành, mỗi lựa chọn đều tác động đến lượng năng lượng tiêu thụ và phát thải trong nhiều thập kỷ.

Các chuyên gia tại hội thảo cũng tập trung vào nhóm giải pháp gồm tối ưu quy hoạch và thiết kế thụ động; tổ chức hướng nhà, thông gió, chiếu sáng tự nhiên và che nắng; nâng cao hiệu quả lớp vỏ công trình; sử dụng thiết bị hiệu suất cao và lựa chọn vật liệu xây dựng có dữ liệu phát thải rõ ràng.

Nếu được chuẩn hóa thành các yêu cầu kỹ thuật đơn giản, đo lường được và phù hợp với khả năng chi trả, nhà ở xã hội có thể trở thành một trong những lĩnh vực quan trọng để ngành xây dựng từng bước chuyển từ mục tiêu “xây đủ nhà” sang “xây nhà hiệu quả và ít phát thải”. Đây cũng là hướng tiếp cận có khả năng kết nối trực tiếp mục tiêu phát triển nhà ở với lộ trình Net Zero của Việt Nam.