Lý do thực sự khiến Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt kinh tế với Iran

Sau nhiều tháng, Tổng thống Donald Trump vẫn chưa thể chấm dứt xung đột với Iran. (Ảnh: AFP)

Khi không còn nhiều lựa chọn, chính quyền ông Trump chuyển sang một chiến dịch gây sức ép kinh tế có thể kéo dài, nhằm bóp nghẹt Iran cho đến khi nước này buộc phải nghiêm túc quay lại bàn đàm phán. Tuy nhiên, biện pháp này có thể không hiệu quả nếu Mỹ không đồng thời trừng phạt các quốc gia vẫn làm ăn với Iran và giúp nền kinh tế nước này duy trì hoạt động.

Quan trọng hơn, chiến lược mới cho phép Nhà Trắng tuyên bố rằng họ đang hành động, đồng thời giảm sự chú ý của công chúng vào cuộc chiến. Các cố vấn của ông Trump hy vọng có thể đẩy vấn đề Iran xuống hậu trường, chờ giá xăng giảm phần nào và chuyển sự chú ý của người dân Mỹ sang những chủ đề có lợi hơn cho Đảng Cộng hòa trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Điều này không làm thay đổi thực tế tại Trung Đông: các liên minh đã chịu nhiều sức ép, quân đội Mỹ bị quá tải, còn Iran hiện có ảnh hưởng trong khu vực lớn hơn so với thời điểm xung đột bắt đầu khoảng sáu tháng trước. Nhưng nó có thể giúp ông Trump chuyển sang những vấn đề chính trị khác và tránh để cuộc chiến Iran trở thành tâm điểm trong mùa bầu cử. Một cố vấn của ông Trump nói: “Chúng tôi chỉ đang cố cầm cự cho đến cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ”.

Các chiến lược gia của cả hai đảng hiện cho rằng Đảng Dân chủ có lợi thế giành Hạ viện, trong khi cuộc đua tại Thượng viện được đánh giá là khá cân bằng. Các chỉ số chính trị vốn đã bất lợi cho Đảng Cộng hòa: Đảng không nắm quyền thường giành kết quả tốt hơn trong bầu cử giữa nhiệm kỳ, còn những người ủng hộ ông Trump có xu hướng ít đi bỏ phiếu hơn khi tên ông không xuất hiện trên lá phiếu. Tỷ lệ ủng hộ ông Trump cũng giảm mạnh, kể cả ở các vấn đề kinh tế và nhập cư vốn từng là thế mạnh của ông.

Đảng Cộng hòa vì thế muốn Nhà Trắng sớm kết thúc xung đột để giảm ảnh hưởng lên nền kinh tế và cơ hội tái đắc cử. Nhưng việc tìm ra một giải pháp vẫn rất khó. Mục tiêu xung đột của ông Trump chưa bao giờ được xác định rõ ràng và đã thay đổi nhiều lần. Những cam kết lớn như thay đổi chế độ ở Iran hay ngăn nước này phát triển chương trình hạt nhân giờ không còn được nhắc đến nhiều.

Theo các quan chức và cố vấn, ông Trump hiện có xu hướng tuyên bố chiến thắng và chuyển sang vấn đề khác một khi eo biển Hormuz được mở lại. Nhưng ngay cả điều này cũng chưa đạt được. Iran vẫn đe dọa các tàu qua eo biển và muốn thu phí. Tehran cũng có thể tiếp tục gây sức ép lên hoạt động hàng hải bằng tàu nhỏ, tên lửa và máy bay không người lái ngay cả khi các thủy lôi đã được dọn sạch.

Đảng Cộng hòa đã bày tỏ ủng hộ chiến dịch gây sức ép kinh tế mới do Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent công bố. Nhà Trắng hy vọng các biện pháp này sẽ tạo ra một sự “bóp nghẹt kinh tế” âm thầm, vừa gây sức ép buộc Iran giải quyết xung đột, vừa giúp vấn đề xung đột ít xuất hiện trên các bản tin. Nếu các lệnh trừng phạt khiến Iran quay lại bàn đàm phán trước tháng 11, một vòng ngoại giao mới có thể giúp thị trường khởi sắc và tạo cú hích vào phút chót cho Đảng Cộng hòa.

Ông Trump cũng đã chán cuộc chiến từ lâu. Các trợ lý muốn ông tập trung vào kinh tế để hỗ trợ các ứng viên Cộng hòa, nhưng ông vẫn thường giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của vấn đề chi phí sinh hoạt. Dù tức giận trước việc Iran không chịu nhượng bộ, ông Trump đã đồng ý cho chiến lược mới một cơ hội.

Đây thực ra không phải ý tưởng mới. Trong nhiệm kỳ đầu, ông Trump từng sử dụng chiến dịch “gây sức ép tối đa” về kinh tế để buộc Iran từ bỏ chương trình hạt nhân. Nhưng tình báo Mỹ khi đó đã đánh giá sai khi cho rằng áp lực tài chính sẽ nhanh chóng khiến Iran khuất phục. Chính quyền Iran dường như sẵn sàng chịu đựng khó khăn lớn, kể cả để người dân của mình tiếp tục chịu thiệt, nhằm duy trì quyền lực.

Vì vậy, chiến lược mới cũng tiềm ẩn rủi ro chính trị. Nếu Iran một lần nữa chứng tỏ khả năng chống chịu, chiến dịch gây sức ép có thể phải kéo dài qua cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, trong khi giá cả vẫn ở mức cao.

Người phát ngôn Nhà Trắng Olivia Wales cho biết Mỹ đã “phá hủy năng lực quân sự của Iran” và hiện đang “bóp nghẹt phần còn lại của nền kinh tế” bằng cách cắt đứt các nguồn tài chính cuối cùng của Tehran. Bà khẳng định Iran sẽ bị cô lập và không còn khả năng tự duy trì, đồng thời nhấn mạnh ông Trump sẽ không cho phép Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Quân đội Mỹ đã không tấn công Iran trong nhiều tuần. Khoảng thời gian tương đối yên ắng này diễn ra sau nhiều lần Mỹ sử dụng vũ lực để buộc Iran nhượng bộ nhưng không đạt kết quả rõ ràng. Sau chiến dịch không kích kéo dài 13 ngày hồi tháng 7, quân đội Mỹ đánh giá rằng tiếp tục tấn công sẽ cho hiệu quả ngày càng thấp và làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu đạn dược.

Xung đột cũng gây tổn thất đáng kể cho quân đội Mỹ. 18 quân nhân đã thiệt mạng, nhiều căn cứ trong khu vực bị hư hại. Mỹ đã tiêu hao một lượng lớn tên lửa Tomahawk, máy bay không người lái và đạn phòng không, đặc biệt là tên lửa đánh chặn Patriot và THAAD. Việc bổ sung kho dự trữ về mức trước xung đột có thể mất nhiều năm.

Iran cũng đã phần lớn ngừng các cuộc tấn công nhằm vào các căn cứ Mỹ trong khu vực. Tuy nhiên, căng thẳng vẫn chưa chấm dứt. Một tàu chở dầu đã bị vật thể chưa xác định tấn công tại tuyến hàng hải của Oman qua eo Hormuz, khiến tàu bị hư hại và mất khả năng hoạt động. Chưa bên nào nhận trách nhiệm.

Ông Trump vốn không nổi tiếng về sự kiên nhẫn và có thể thay đổi chiến lược nếu cảm thấy chờ đợi quá lâu. Nhưng Iran cũng có khả năng ảnh hưởng đến diễn biến từ nay đến tháng 11. Các lệnh trừng phạt mới của Mỹ nhiều khả năng sẽ khiến Tehran phản ứng, bởi giới lãnh đạo Iran muốn Mỹ phải chịu cái giá tương xứng cho cuộc chiến.

Iran cũng đang theo dõi sát cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Một số quan chức lo ngại ông Trump có thể trở nên cứng rắn hơn sau khi cuộc bỏ phiếu kết thúc. Điều đó có thể khiến Iran chủ động leo thang trước, qua đó một lần nữa đưa cuộc chiến trở lại tâm điểm chú ý của cử tri Mỹ.

Các lệnh trừng phạt chỉ càng cho thấy dấu hiệu yếu kém của phương Tây

BRICS cảnh báo rủi ro năng lượng từ các lệnh trừng phạt kinh tế

Các lệnh trừng phạt sẽ không thể buộc Nga thay đổi lập trường