Khung chính sách điện gió ngoài khơi tại Đức và Hà Lan

(Ảnh minh họa)

Nhưng năm 2025 đã mang đến một thực tế hoàn toàn khác: cả hai nền kinh tế hàng đầu châu Âu đều phải chứng kiến cảnh các vòng đấu thầu điện gió ngoài khơi đóng cửa mà không nhận được một hồ sơ dự thầu nào - một cuộc khủng hoảng chính sách mà giới phân tích gọi là "tín hiệu cảnh báo đỏ" cho toàn ngành.

Để hiểu điều gì đã xảy ra - và liệu cả hai nước có thể đảo ngược tình thế - cần nhìn lại toàn bộ hành trình xây dựng khung chính sách điện gió ngoài khơi của họ: từ những tham vọng lập pháp ban đầu, qua giai đoạn thành công rực rỡ của mô hình đấu thầu không trợ cấp, đến cuộc khủng hoảng cấu trúc hiện tại và những cải cách đang được khẩn trương thiết kế.

Cộng hòa Liên bang Đức

Hiện trạng và lộ trình phát triển

Tính đến giữa năm 2025, Đức vận hành 1.639 tuabin gió ngoài khơi với tổng công suất khoảng 9,2 GW - trong đó 91 tuabin đã lắp xong nhưng chưa hòa lưới và 56 móng đang chờ được trang bị thêm tuabin. Riêng năm 2024, Đức bổ sung 742 MW từ 73 tuabin mới. Một số dự án lớn đang triển khai gồm Borkum Riffgrund 3 (đã hoàn tất lắp móng và tuabin đầu 2025), EnBW He Dreiht (bắt đầu lắp tuabin từ tháng 4/2025), và hai dự án Nordlicht I & II vừa ra quyết định đầu tư cuối cùng vào mùa xuân 2025.

Về mục tiêu dài hạn, Đức đặt ra lộ trình đầy tham vọng: 30 GW vào năm 2030 (thực tế dự kiến 2031 do chậm mở rộng lưới điện), 40–50 GW vào 2035 và 70 GW vào năm 2045 - tương đương khoảng 25% tổng sản lượng điện quốc gia. Đức cũng là một trong chín quốc gia ký Tuyên bố Ostend (2023), cam kết chung mục tiêu 300 GW điện gió ngoài khơi ở Biển Bắc vào 2050.

Ba trụ cột pháp lý

Khung pháp lý cho điện gió ngoài khơi của Đức được xây dựng trên ba văn bản luật cốt lõi, vận hành song song và bổ trợ lẫn nhau:

Xét về phân cấp thẩm quyền, nếu tuabin đặt trong Vùng Đặc quyền Kinh tế (EEZ), thì thẩm quyền cấp phép thuộc cấp liên bang, do Cơ quan Hàng hải và Thủy văn Liên bang (BSH) phụ trách quy hoạch qua công cụ Kế hoạch Phát triển Địa điểm (FEP). Nếu đặt trong vùng biển lãnh thổ (12 hải lý), thì thẩm quyền thuộc cơ quan cấp bang theo Luật Kiểm soát Phát thải Liên bang, chứ không phải theo Luật Năng lượng gió ngoài khơi.

Cơ chế đấu thầu - Điểm mấu chốt của khung chính sách

Sau khi Luật Năng lượng gió ngoài khơi (WindSeeG) được sửa đổi vào năm 2023, hệ thống đấu thầu được chia thành hai loại tùy theo mức độ tiền kiểm tra địa điểm. Đối với địa điểm không qua tiền kiểm tra, nhà nước sẽ giữ nguyên vòng đấu thầu đầu tiên (đánh giá năng lực), bổ sung thêm vòng đấu giá động ở giai đoạn hai. Các dự án loại này vẫn có thể đủ điều kiện nhận hỗ trợ từ Luật Năng lượng tái tạo (EEG).

Còn đối với địa điểm đã qua tiền kiểm tra trung tâm, đây là nhóm địa điểm mà nhà nước đã đầu tư khảo sát địa chất, môi trường và kỹ thuật trước khi đấu thầu. Việc đánh giá hồ sơ thầu dựa trên giá tiền (Euro/MW mà nhà thầu trả cho nhà nước) kết hợp với bốn tiêu chí phi tài chính. Các dự án loại này không được nhận trợ cấp công.

Nhà thầu trúng thầu phải đặt cọc bảo đảm tại Cơ quan Mạng lưới Liên bang (Bundesnetzagentur) và tuân thủ các mốc tiến độ bắt buộc. Nếu chậm trễ, phải nộp phạt cho các đơn vị vận hành hệ thống truyền tải (TSO) có thẩm quyền.

Cuộc khủng hoảng đấu thầu 2025 và yêu cầu cải tổ

Mô hình đấu thầu không có trợ cấp đã bộc lộ những vết nứt nghiêm trọng. Trong năm 2025, tất cả hai vòng đấu thầu địa điểm đã qua tiền kiểm tra đều thất bại hoàn toàn - không có một nhà thầu nào nộp hồ sơ. Đặc biệt, tháng 8/2025, đấu thầu hai địa điểm N-10.1 và N-10.2 trên Biển Bắc (tổng công suất 2,5 GW) không nhận được bất kỳ hồ sơ nào, bất chấp hai địa điểm này đã được tiền kiểm tra đầy đủ. Ngành công nghiệp điện gió gọi đây là "kết quả đáng báo động".

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến hậu quả trên là do hệ thống đấu giá âm (negative bidding) bắt buộc nhà phát triển phải trả tiền cho nhà nước để sở hữu địa điểm, trong khi chi phí vốn tăng vọt, giá điện dự kiến không đủ để bù đắp, chuỗi cung ứng tắc nghẽn và lãi suất cao đã khiến mô hình kinh doanh không còn khả thi.

Ngay sau đó, Quốc hội Đức (Bundestag) thông qua các sửa đổi WindSeeG, trong đó điều chỉnh khối lượng đấu thầu 2026 về mức linh hoạt 2.500-5.000 MW (thay vì 9.000 MW như kế hoạch ban đầu), đồng thời cho phép tái đấu thầu các địa điểm không có hồ sơ vào giữa năm 2026.

Liên minh ngành (BWO, BDEW, VDMA) và các TSO (Amprion, TenneT, 50Hertz) đã ra tuyên bố chung kêu gọi cải cách khẩn cấp. Trước hết, liên minh này mong muốn nhà nước chuyển sang cơ chế Hợp đồng Sai biệt hai chiều (two-sided CfDs) để đảm bảo ổn định giá và giảm rủi ro tài chính - theo ước tính, CfD có thể giảm chi phí sản xuất điện tới 30%. Thứ hai, họ hy vọng các trang trại điện gió có thể kéo dài thời gian hoạt động cho phép từ 25 năm lên 35 năm (đã được xác nhận cho địa điểm N-10.1 và N-10.2). Bên cạnh đó, nhà nước cần xem xét thay thế chế tài phạt tự động bằng hệ thống phạt bậc thang linh hoạt đối với chậm tiến độ nằm ngoài kiểm soát của nhà phát triển. Và cuối cùng, nhà nước nên điều chỉnh lộ trình đấu thầu 2027 trên cơ sở thiết kế mới phù hợp với thực tế thị trường.

Cơ chế bán điện, kết nối lưới và đầu tư

Điện sản xuất từ các trang trại gió ngoài khơi được bán qua cơ chế "tiếp thị trực tiếp" - nhà phát triển bán điện trực tiếp cho bên mua theo hợp đồng PPA (Power Purchase Agreement). Mức thưởng thị trường (market premium) từ EEG chỉ áp dụng cho các địa điểm không qua tiền kiểm tra.

Xét về khía cạnh kết nối lưới điện, TSO chịu trách nhiệm xây dựng và vận hành hệ thống kết nối lưới cho các tuabin gió ngoài khơi. Theo WindSeeG, nhà thầu trúng thầu được quyền kết nối vật lý với hệ thống kết nối lưới (GCS) và sử dụng dung lượng kết nối tương ứng với công suất trúng thầu. Hiện tại, việc chậm trễ mở rộng lưới điện là một trong những nguyên nhân chính khiến mục tiêu 30 GW năm 2030 bị lùi sang 2031.

Hà Lan

Tình hình phát triển và các dự án điện gió ngoài khơi hiện nay

Hà Lan đặt mục tiêu đến năm 2050, toàn bộ năng lượng sử dụng trong nước sẽ đến từ các nguồn năng lượng bền vững. Để đạt được mục tiêu này, nước này đã nhất trí rằng đến năm 2030, 49 TWh (khoảng 11 GW) năng lượng sẽ được sản xuất từ ​​điện gió. Năm 2022, chính phủ Hà Lan đã nâng mục tiêu công suất điện gió ngoài khơi từ 11 lên 21 GW vào năm 2030/2031. Tháng 4 năm 2024, Bộ trưởng Bộ Khí hậu và Năng lượng Hà Lan thông báo rằng có sự chậm trễ và dự kiến ​​công suất điện gió ngoài khơi 21 GW sẽ đạt được vào năm 2032.

(Ảnh minh họa)

Hiện tại có 10 khu vực trang trại điện gió đang hoạt động ở Biển Bắc thuộc Hà Lan. Khi đạt được mục tiêu 21 GW, năng lượng gió dự kiến ​​sẽ cung cấp khoảng 75% tổng lượng điện ở Hà Lan. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng điện chỉ chiếm khoảng 20% ​​tổng lượng năng lượng sử dụng, trong khi khoảng 80% lượng năng lượng sử dụng ở Hà Lan đến từ than đá, dầu mỏ và khí đốt.

Chính phủ Hà Lan đặc biệt ưu tiên phát triển và xây dựng các trang trại điện gió ngoài khơi mới. Đồng thời, chính phủ cũng nhận thức rằng Biển Bắc đang bị khai thác mạnh mẽ, bao gồm cả hoạt động đánh bắt cá. Đây là một trong những vùng biển quốc tế nhộn nhịp nhất thế giới và cần được phục hồi sinh thái và bảo tồn thiên nhiên. Theo Thỏa thuận Khí hậu năm 2013, Hà Lan đặt mục tiêu sản xuất 4,5 GW điện gió vào năm 2023. Tuy nhiên, công suất thực tế đạt được vào năm 2023 là 4,7 GW, đúng thời hạn.

Hệ thống thúc đẩy điện gió ngoài khơi

Cơ quan Doanh nghiệp Hà Lan (Netherlands Enterprise Agency) thực hiện trợ cấp năng lượng gió ngoài khơi và cấp phép đấu thầu thay mặt cho Nhà nước Hà Lan. Trong các gói thầu có trợ cấp, khoản trợ cấp sẽ đến từ chương trình trợ cấp Kích thích Sản xuất Năng lượng Bền vững của Nhà nước.

Sản xuất năng lượng tái tạo không phải lúc nào cũng có lợi nhuận vì giá thành của năng lượng tái tạo có thể cao hơn giá thị trường. Vì vậy, chương trình SDE++ sẽ giúp bồi thường cho các trang trại điện gió ngoài khơi khoản chênh lệch giữa giá thành và giá thị trường trong một số năm nhất định.

Luật công và giấy phép quy định

Quy hoạch không gian của các trang trại điện gió ngoài khơi (OWF) ở Hà Lan chủ yếu tuân theo Đạo luật Năng lượng gió ngoài khơi (OWEA) và Đạo luật Nước. Trong Chương trình Nước Quốc gia 2022-2027, dựa trên cơ sở pháp lý của Đạo luật Nước, Bộ trưởng Bộ Kinh tế và Chính sách Khí hậu có thể chỉ định các khu vực được coi là phù hợp cho OWF.

Thỏa thuận mua bán điện, thù lao và biểu giá

Việc phát triển một trang trại điện gió ngoài khơi (OWF) đòi hỏi rất nhiều chi phí. Quá trình phát triển mất thời gian và yêu cầu nhiều nghiên cứu, thủ tục và tham vấn với người dân địa phương và các bên liên quan khác. Có nhiều khoản chi phí để xây dựng OWF như mua tuabin gió, tích hợp lưới điện và chi phí sau khi trang trại điện gió đi vào hoạt động.

Ngày nay, các công ty tăng cường sử dụng các hợp đồng dài hạn để mua hoặc bán điện. Hợp đồng mua bán điện (PPA) nhằm mục đích giảm rủi ro tài chính bằng cách quy định thỏa thuận giá dài hạn với khách hàng. Tuy nhiên, do không có luật nào quy định về các PPA này, nên không có quy định cụ thể nào về nội dung đó. Tuy nhiên, trên thực tế, có một số thông lệ thị trường đã được thiết lập về nội dung này.

Hơn nữa, Luật Điện lực và Nghị định bồi thường lưới điện ngoài khơi quy định chế độ trách nhiệm áp dụng cho chủ sở hữu OWF trong trường hợp chậm trễ hoàn thành lưới điện ngoài khơi hoặc lưới điện ngoài khơi không khả dụng.

Dựa trên Luật Điện lực, chính phủ Hà Lan đã chỉ định công ty TenneT làm nhà điều hành hệ thống truyền tải trên bờ và ngoài khơi. TenneT thiết kế, xây dựng và vận hành hệ thống kết nối lưới điện trên bờ. TenneT sẽ ký kết Thỏa thuận Thực hiện và Thỏa thuận Kết nối và Truyền tải với các trang trại điện gió ngoài khơi (OWF).