Giá điện và bài toán nguồn lực

Bài toán giá điện, xét đến cùng, gắn với khả năng huy động và sử dụng nguồn lực để phát triển hệ thống điện (Ảnh minh họa)

Tạo động lực cho đầu tư dài hạn

Tăng trưởng kinh tế, công nghiệp hóa, chuyển đổi số và sự phát triển của các trung tâm dữ liệu đang đặt ra yêu cầu ngày càng lớn đối với hệ thống điện. Đáp ứng nhu cầu này đòi hỏi đầu tư đồng bộ vào nguồn phát, lưới truyền tải và hạ tầng vận hành, với quy mô vốn lớn và thời gian thu hồi vốn dài.

Trong bối cảnh đó, giá điện là một trong những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư. Nếu cơ chế giá và hợp đồng mua bán điện thiếu tính ổn định, thiếu khả năng dự báo về doanh thu và phân bổ rủi ro, nhà đầu tư sẽ khó đánh giá hiệu quả dự án, nhất là với những lĩnh vực đòi hỏi vốn lớn, công nghệ phức tạp. Ngược lại, cơ chế thiếu chặt chẽ, không gắn quyền lợi với hiệu quả đầu tư có thể dẫn đến phân bổ nguồn lực kém hiệu quả.

Vấn đề đặt ra là xây dựng cơ chế đủ sức thu hút vốn đầu tư, đồng thời bảo đảm trách nhiệm và hiệu quả sử dụng vốn. Giá điện cần phản ánh các chi phí hợp lý, tạo cơ sở cho quyết định đầu tư dài hạn và khuyến khích các chủ thể nâng cao hiệu quả hoạt động. Đây là điều kiện quan trọng để huy động nguồn lực xã hội phát triển điện lực, tăng năng lực cung ứng và giảm áp lực lên nguồn vốn đầu tư công.

Điện năng cũng là đầu vào thiết yếu của nền kinh tế. Khả năng cung ứng ổn định có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất, quyết định mở rộng đầu tư và sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Vì vậy, cơ chế giá điện cần được xem xét trong tổng thể yêu cầu phát triển hệ thống điện, thay vì chỉ nhìn từ chi phí của từng khâu riêng lẻ.

Kiểm soát chi phí từ gốc

Muốn cơ chế giá điện phát huy hiệu quả, trước hết cần tính đúng chi phí hợp lý trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Việc đánh giá một dự án không thể chỉ dựa vào chi phí phát điện tại nhà máy, mà cần tính đến đầu tư nguồn, truyền tải, vận hành, dự phòng và yêu cầu bảo đảm an toàn hệ thống.

Mỗi loại hình nguồn điện có đặc điểm kinh tế và rủi ro khác nhau. Điện khí LNG chịu tác động đáng kể từ giá nhiên liệu và tỷ giá; điện gió, điện mặt trời phụ thuộc vào khả năng tiếp nhận của lưới điện và phương án điều độ; điện gió ngoài khơi đòi hỏi vốn lớn, công nghệ phức tạp và thời gian chuẩn bị dài. Cơ chế giá và hợp đồng mua bán điện cần phản ánh những đặc điểm này, tạo cơ sở để nhà đầu tư đánh giá đúng hiệu quả dự án.

Với các dự án có thời gian thu hồi vốn dài, cần quy định rõ cơ chế thanh toán, điều kiện huy động và phân bổ rủi ro. Những yếu tố như biến động giá nhiên liệu, tỷ giá, tiến độ đấu nối và các điều kiện ảnh hưởng đến triển khai dự án cần được xem xét ngay từ khâu xây dựng hợp đồng. Quy định rõ trách nhiệm của các bên sẽ giúp giảm bất định, hạn chế chi phí phát sinh và tạo cơ sở cho quyết định đầu tư.

Cùng với đó, quy hoạch nguồn và lưới điện phải được triển khai đồng bộ. Nguồn điện chỉ phát huy hiệu quả khi có khả năng kết nối và được huy động phù hợp với nhu cầu hệ thống. Đầu tư nguồn và lưới thiếu đồng bộ có thể làm giảm hiệu quả sử dụng vốn, trong khi khả năng cung ứng điện chưa được cải thiện tương ứng.

Do đó, lựa chọn cơ cấu nguồn cần dựa trên hiệu quả tổng thể, tính đến chi phí trong vòng đời dự án, khả năng cung ứng ổn định và yêu cầu vận hành an toàn. Công tác dự báo phụ tải, điều độ nguồn và phát triển lưới điện cũng cần được phối hợp chặt chẽ để khai thác hiệu quả công suất hiện có, hạn chế quá tải và giảm lãng phí nguồn lực.

Tháo gỡ điểm nghẽn phát triển nguồn điện

Tiến độ chuẩn bị và triển khai dự án cũng ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí đầu tư và khả năng bổ sung nguồn điện. Với những lĩnh vực mới như điện gió ngoài khơi, quá trình thực hiện liên quan đến khảo sát, quy hoạch không gian biển, đấu nối, thủ tục đầu tư, yêu cầu môi trường và quốc phòng, an ninh. Sự thiếu đồng bộ trong phối hợp giữa các cơ quan có thể kéo dài thời gian chuẩn bị, làm tăng chi phí vốn và ảnh hưởng đến tiến độ dự án.

Vì vậy, cần rà soát quy trình triển khai dự án theo hướng xác định rõ đầu mối, trình tự, thời hạn và trách nhiệm phối hợp; tháo gỡ vướng mắc thủ tục nhưng vẫn bảo đảm các yêu cầu quản lý. Nhà đầu tư cần được tiếp cận đầy đủ thông tin về quy hoạch, khả năng đấu nối, phương án huy động và cơ chế hợp đồng để đánh giá tính khả thi trước khi quyết định đầu tư.

Cơ chế thị trường điện cũng cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng minh bạch, có khả năng dự báo và tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế tham gia. Quy định về giá, hợp đồng và vận hành thị trường phải đủ rõ để nhà đầu tư đánh giá cơ hội, rủi ro, đồng thời giúp cơ quan quản lý giám sát hiệu quả hoạt động của các chủ thể. Vai trò của Nhà nước là hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, an ninh cung ứng và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Bài toán giá điện, xét đến cùng, gắn với khả năng huy động và sử dụng nguồn lực để phát triển hệ thống điện. Cơ chế giá thiếu sức hấp dẫn sẽ hạn chế đầu tư; trong khi quy hoạch thiếu đồng bộ, chi phí không được kiểm soát và thủ tục kéo dài cũng làm giảm hiệu quả của nguồn vốn.

Vì vậy, chính sách cần tập trung vào những vấn đề có tính quyết định: hoàn thiện cơ chế giá và hợp đồng phù hợp với đặc điểm từng loại hình nguồn điện; phân bổ rõ rủi ro; gắn kết quy hoạch nguồn với lưới; rút ngắn thời gian xử lý thủ tục và nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống. Đây là những điều kiện để thu hút đầu tư, bổ sung năng lực cung ứng và đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của nền kinh tế.

Thanh Ngọc

	Giá điện: Cần chia sẻ và công bằng
	Chuyện giá điện: Chúng ta có đang quá ích kỷ, tham lam?
	Sửa Luật Điện lực: Đề nghị làm rõ cơ chế giá điện, DPPA và điện gió ngoài khơi
	ĐBQH Trần Hoàng Ngân: Tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý, tạo dư địa phát triển cho ngành điện
	Thủ tướng Lê Minh Hưng: Cần cân nhắc kỹ cơ chế giá điện và bao tiêu