Đông Nam Á có thể chịu thêm cú sốc nhiên liệu từ xung đột Mỹ-Iran

Người dân đổ xăng tại một trạm xăng ở Karawang, tỉnh Tây Java, Indonesia. (Ảnh: Reuters)

Đợt leo thang mới làm dấy lên lo ngại về một làn sóng gián đoạn nguồn cung nhiên liệu thứ hai, khi nhiều nền kinh tế Đông Nam Á vẫn phụ thuộc lớn vào dầu nhập khẩu và các tuyến vận tải qua vùng Vịnh.

Tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 ở Manila vào tuần trước, lãnh đạo Đông Nam Á bày tỏ quan ngại sâu sắc trước căng thẳng Mỹ - Iran và kêu gọi chấm dứt ngay lập tức mọi hành động thù địch tại Trung Đông.

Các ngoại trưởng của 11 nước ASEAN cũng kêu gọi khôi phục việc lưu thông an toàn, thông suốt và liên tục của tàu thuyền và máy bay qua eo biển Hormuz.

Theo tuyên bố chung, xung đột sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến thương mại, an ninh năng lượng, an ninh lương thực, thị trường năng lượng, chuỗi cung ứng, khai thác nông nghiệp và nguồn cung vật tư nông nghiệp, đặc biệt là phân bón.

Lệnh ngừng bắn mong manh giữa Mỹ và Iran được thiết lập từ tháng 6 đã chấm dứt trong tháng này sau khi hai bên cáo buộc nhau vi phạm thỏa thuận.

Đông Nam Á từng chịu ảnh hưởng nặng nề từ cuộc khủng hoảng năng lượng sau khi chiến sự bùng phát vào cuối tháng 2 và eo biển Hormuz bị phong tỏa, nơi vận chuyển khoảng 60% lượng dầu thô nhập khẩu của châu Á.

Những nước như Philippines, nơi hơn 95% nhiên liệu phải nhập khẩu, chịu ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng.

Các chuyên gia cho rằng việc ngừng bắn sụp đổ đã phơi bày điểm yếu căn bản của Đông Nam Á trong việc chống chịu các cú sốc nhiên liệu từ bên ngoài.

Theo Joanne Lin, chuyên gia cao cấp của Viện ISEAS - Yusof Ishak và học giả tại MIT, các nền kinh tế Đông Nam Á vẫn phụ thuộc nhiều vào dầu nhập khẩu và các tuyến vận tải qua vùng Vịnh.

Bà cho biết giá năng lượng tăng còn kéo theo chi phí phân bón, lương thực, vận tải và khai thác, vì vậy các chính phủ cần tiếp tục đa dạng hóa nguồn cung, tăng dự trữ nhiên liệu, hỗ trợ có mục tiêu, đồng thời đẩy nhanh phát triển năng lượng tái tạo, nhiên liệu sinh học và kết nối năng lượng trong khu vực.

Dù khu vực đã rút ra một số bài học trong thời gian qua, bà Lin nhận định Đông Nam Á không thể tự bảo vệ hoàn toàn nếu xung đột kéo dài và eo biển Hormuz tiếp tục gián đoạn.

Trong khi đó, Collins Chong Yew Keat, chuyên gia về đối ngoại, an ninh và chiến lược của Đại học Malaya, cho rằng ASEAN vẫn chưa rút ra bài học mang tính cấu trúc từ cuộc khủng hoảng.

Theo ông, ASEAN hiện chưa có hệ thống an ninh năng lượng chung, thiếu các cơ chế tập thể như kho dự trữ dầu chiến lược khu vực hoặc nền tảng mua dầu tập trung.

Vì vậy, dù ASEAN có thể cùng lên tiếng kêu gọi chấm dứt xung đột và khôi phục tự do hàng hải qua eo biển Hormuz như tại Manila, khi nguồn cung thực sự bị đe dọa thì mỗi quốc gia vẫn chủ yếu phải tự giải quyết hoặc hợp tác song phương, thay vì có một cơ chế ứng phó chung của cả khối.

Ứng phó không đồng đều

Do chủ yếu phải tự ứng phó bằng các biện pháp trong nước, phản ứng của các nước Đông Nam Á sẽ không đồng đều, trong đó một số nền kinh tế dễ bị tổn thương hơn những nước khác.

Hunter Marston, Giám đốc Chương trình Đông Nam Á tại Viện Lowy (Australia), cho rằng các biện pháp hiện nay chủ yếu mang tính ngắn hạn. Indonesia có phần lạc quan hơn, trong khi những nước như Philippines vẫn chịu biến động mạnh do giá nhiên liệu cao.

Theo chuyên gia Jaideep Singh (Viện Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế Malaysia), mức độ rủi ro của mỗi nước ASEAN khác nhau vì mức độ phụ thuộc vào dầu thô và khí tự nhiên nhập khẩu không giống nhau.

Một số nước đã có biện pháp riêng để giảm phụ thuộc vào nhiên liệu từ vùng Vịnh: Malaysia và Indonesia mở rộng sử dụng dầu diesel sinh học từ dầu cọ để thay thế dầu diesel truyền thống. Nhiều nước thúc đẩy nguồn năng lượng thay thế, đặc biệt cho xe điện. Singapore đẩy mạnh xe điện bằng chính sách hỗ trợ và mạng lưới sạc toàn quốc. Lào thúc đẩy điện khí hóa và hợp tác năng lượng sạch xuyên biên giới để tăng sử dụng xe điện.

Theo ông Joanne Lin (Viện ISEAS), Brunei và Malaysia có lợi thế vì là nước khai thác và xuất khẩu dầu khí. Singapore có khả năng thích ứng cao nhờ mạng lưới giao dịch, lọc dầu và quan hệ thương mại. Indonesia ở vị thế trung gian: vừa nhập khẩu dầu, vừa có than đá, khí đốt và ngành nhiên liệu sinh học lớn, nhưng điều này cũng khiến chi phí trợ giá tăng.

Bà cho biết Thái Lan và Philippines là hai nền kinh tế lớn dễ bị tổn thương nhất vì phụ thuộc nhiều vào dầu nhập khẩu và nhiên liệu đóng vai trò quan trọng đối với giao thông và khai thác điện.

Trong khi đó, Campuchia, Lào, Timor-Leste và Myanmar tiêu thụ ít năng lượng hơn nhưng có ngân sách hạn hẹp và thu nhập thấp, nên khó hấp thụ các đợt tăng giá nhiên liệu.

Ông Jaideep Singh nhận định Thái Lan có lượng dự trữ dầu khá lớn nên có thể giảm bớt ảnh hưởng của khủng hoảng.

Đa dạng hóa đối tác

Các chuyên gia nhận định, sau các biện pháp ứng phó trong nước, các nước Đông Nam Á sẽ mở rộng tìm kiếm thêm nguồn cung và đối tác năng lượng, nhưng điều này không đồng nghĩa với việc thay đổi hoàn toàn định hướng địa chính trị.

Ông Joanne Lin cho rằng ASEAN có thể tăng cường hợp tác năng lượng với Nga, các nước vùng Vịnh, Mỹ, Ấn Độ, Nhật Bản và Australia, tùy theo đối tác nào có thể cung cấp dầu, khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), vốn đầu tư và hỗ trợ khẩn cấp đáng tin cậy.

Hunter Marston nhận định chiến lược "cân bằng quan hệ" (hedging) của ASEAN đang thay đổi. Các nước tầm trung trong khu vực ngày càng tăng hợp tác với nhau, đồng thời mở rộng quan hệ với Nhật Bản và Úc để đa dạng hóa chuỗi cung ứng.

Dù Mỹ vẫn là nhà xuất khẩu dầu khí lớn, Marston cho rằng Trung Quốc vẫn sẽ là đối tác quan trọng nhất nhờ kho dự trữ chiến lược khổng lồ.

Ông Joanne Lin cũng cho rằng Đông Nam Á có thể tiếp tục tăng cường quan hệ năng lượng với Nga, nhưng các lệnh trừng phạt, rủi ro bảo hiểm và thanh toán sẽ hạn chế mức độ hợp tác.

Iran tấn công căn cứ không quân Mỹ, Trung Đông lại "nóng"

Iran tập kích loạt cơ sở quân sự Mỹ, dừng đàm phán kỹ thuật

Xung đột Mỹ - Iran: Trung Đông có thể "nóng" tới mức nào?