Đề xuất kéo dài khấu hao 20-30 năm để thu hút đầu tư cho các dự án điện

Đề xuất này được xây dựng trên cơ sở phân tích khung pháp lý hiện hành của Việt Nam, đồng thời so sánh với thông lệ quốc tế tại các thị trường phát triển như Đức, Đan Mạch, Australia, Hoa Kỳ và Trung Quốc. Kết quả cho thấy, dù cơ chế giá điện dựa trên chi phí hiện hành của Việt Nam “tương đối phù hợp” và vẫn bảo đảm khả năng thu hồi vốn cho nhà đầu tư, nhưng tồn tại nhiều điểm khác biệt căn bản so với chuẩn quốc tế, đặc biệt trong cách tiếp cận khấu hao tài sản và phân bổ lợi nhuận.

Một trong những khác biệt lớn nhất là Việt Nam hiện vẫn áp dụng khung khấu hao tài sản theo quy định phục vụ mục đích thuế và quản lý tài chính doanh nghiệp. Trong khi đó, tại các thị trường phát triển, khấu hao được tách bạch thành hai hệ thống độc lập gồm khấu hao thuế (TAB) và khấu hao điều tiết dựa trên RAB. Cơ chế RAB cho phép xác định giá điện dựa trên giá trị tài sản thực tế và chi phí vốn, bảo đảm tỷ suất hoàn vốn ổn định cho nhà đầu tư trong suốt vòng đời dự án, thay vì dồn thu hồi vốn vào giai đoạn đầu.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy, thời gian khấu hao theo quy định thường ngắn hơn đáng kể so với vòng đời kinh tế của tài sản. Ví dụ, nhiều dự án năng lượng có vòng đời vận hành thực tế lên tới 20-30 năm, nhưng thời gian khấu hao chỉ kéo dài 10-15 năm. Điều này khiến chi phí được “dồn” vào giai đoạn đầu, làm tăng giá điện trong những năm đầu và tạo áp lực tài chính lớn cho hệ thống cũng như người tiêu dùng.

Đáng chú ý, nhiều tài sản điện lực tại Việt Nam dù đã khấu hao hết trên sổ sách vẫn tiếp tục vận hành và đóng góp vào hệ thống, trong khi chi phí bảo trì và thay thế chưa được phản ánh đầy đủ trong cơ chế giá điện hiện hành. Bên cạnh đó, việc điều chỉnh giá điện theo từng năm thay vì theo chu kỳ dài hạn khiến môi trường đầu tư thiếu ổn định, gây khó khăn cho việc dự báo dòng tiền và ra quyết định đầu tư dài hạn.

Trên cơ sở đó, GIZ đề xuất Việt Nam cần từng bước chuyển đổi sang cơ chế RAB, trong đó tách biệt rõ ràng giữa khấu hao điều tiết và khấu hao thuế. Theo khuyến nghị, khấu hao điều tiết nên được thiết kế dựa trên vòng đời kinh tế thực tế của tài sản, với thời gian kéo dài khoảng 20-30 năm đối với các dự án năng lượng tái tạo. Trong khi đó, doanh nghiệp vẫn tiếp tục áp dụng khung khấu hao hiện hành cho mục đích thuế để bảo đảm không ảnh hưởng đến nguồn thu ngân sách.

Một điểm cốt lõi của cơ chế RAB là công thức xác định lợi nhuận theo hướng ổn định và minh bạch: lợi nhuận được tính bằng giá trị RAB nhân với WACC. Cách tiếp cận này giúp phân bổ lợi nhuận đều trong toàn bộ vòng đời dự án, thay vì tập trung vào giai đoạn trả nợ, qua đó giảm áp lực tăng giá điện trong những năm đầu. Đồng thời, giá trị tài sản trong RAB được khuyến nghị xác định theo phương pháp chi phí thay thế hoặc phương pháp hỗn hợp, có tính đến yếu tố lạm phát nhằm phản ánh đúng giá trị thực của tài sản.

Một đề xuất quan trọng khác là chuyển từ cơ chế điều chỉnh giá điện hằng năm sang chu kỳ điều tiết dài hơn, từ 3-5 năm. Theo đánh giá, việc này sẽ giúp nâng cao tính ổn định và khả năng dự báo cho cả cơ quan quản lý lẫn nhà đầu tư, phù hợp với thông lệ quốc tế và tạo nền tảng cho các quyết định đầu tư dài hạn.

Kết quả mô phỏng nghiên cứu của GIZ cho thấy việc kéo dài thời gian khấu hao có tác động rõ rệt đến cấu trúc giá điện. Khi thời gian khấu hao được điều chỉnh từ 10-15 năm lên khoảng 20 năm, đường cong giá điện trong hợp đồng mua bán điện (PPA) được “làm phẳng”, giúp tránh các cú sốc tăng giá trong giai đoạn đầu vận hành. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho người tiêu dùng mà còn góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.

Tuy nhiên, việc kéo dài thời gian khấu hao cũng đồng nghĩa với việc dòng tiền thu hồi vốn của nhà đầu tư chậm hơn. Để bảo đảm các dự án vẫn hấp dẫn về mặt tài chính, GIZ khuyến nghị điều chỉnh WACC ở mức hợp lý. Cụ thể, đối với điện gió, mức WACC khoảng 10% được đánh giá là cần thiết để duy trì hiệu quả tài chính tương đương với cơ chế hiện tại. Đối với điện mặt trời, mức WACC khoảng 9,1% được xem là phù hợp để các chỉ số NPV và IRR ở mức hấp dẫn.

Các kết quả phân tích cũng cho thấy mô hình RAB hoàn toàn khả thi tại Việt Nam và có thể tạo ra sự cân bằng lợi ích giữa các bên liên quan. Đối với Nhà nước, cơ chế này giúp nâng cao hiệu quả quản lý và điều tiết hệ thống điện, đồng thời hạn chế biến động giá. Đối với người tiêu dùng, giá điện được duy trì ở mức ổn định và hợp lý hơn. Trong khi đó, nhà đầu tư vẫn bảo đảm được lợi nhuận kỳ vọng, với điều kiện WACC được xác định phù hợp.

Quan trọng hơn, việc áp dụng cơ chế RAB không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật trong định giá điện mà còn có thể tạo ra một môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và tiệm cận chuẩn quốc tế. Đây là yếu tố then chốt để thu hút dòng vốn quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh các nhà đầu tư toàn cầu đã quen thuộc với mô hình RAB/WACC tại nhiều thị trường phát triển.

Từ góc độ chiến lược, GIZ cho rằng Việt Nam có thể xem xét lộ trình chuyển đổi từng bước, từ cơ chế giá điện dựa trên chi phí hiện hành sang mô hình RAB với khấu hao dài hạn theo vòng đời kinh tế của tài sản. Nếu được triển khai hiệu quả, đây không chỉ là giải pháp tháo gỡ áp lực tăng giá điện trong ngắn hạn, mà còn là nền tảng quan trọng để thúc đẩy đầu tư vào năng lượng tái tạo, bảo đảm an ninh năng lượng và hỗ trợ mục tiêu chuyển dịch năng lượng bền vững trong dài hạn.

Thúc đẩy các dự án điện trọng điểm cho mục tiêu tăng trưởng cao

Thủ tướng chỉ đạo đẩy nhanh hoàn thiện hồ sơ dự án điện hạt nhân Ninh Thuận

[VIDEO] Petrovietnam nâng cao hiệu quả quản lý các dự án điện từ kinh nghiệm thực tiễn