Xung đột Trung Đông dưới góc nhìn rủi ro

(Ảnh minh họa: AFP)

Thứ nhất là chiến sự Israel-Hamas tại Gaza, nơi một lệnh ngừng bắn công bố từ ngày 10/10/2025 vẫn hết sức mong manh; thứ hai là đợt leo thang mới khi Tổng thống Donald Trump đã phát động chiến dịch Operation Epic Fury nhằm vào Iran. Nói cách khác, Trung Đông đã chuyển từ trạng thái xung đột cục bộ sang “xung đột khu vực” và có nguy cơ mở rộng.

Dưới góc độ rủi ro, điểm quan trọng nhất khi nhìn cuộc xung đột này là sẽ không bên nào thực sự có một con đường chiến thắng trọn vẹn với cái giá chấp nhận được trong dài hạn. Vì vậy, câu hỏi cốt lõi không phải “ai thắng?”, mà là “ai chịu đựng được lâu hơn, với giá nào, và khi nào lợi ích cận biên của leo thang bắt đầu thấp hơn chi phí cận biên của chiến tranh kéo dài”.

Thử nhìn từ logic rủi ro trong hình thái mới của cuộc xung đột hiện nay giữa Mỹ - Israel và Iran tại Trung Đông.

Rủi ro chiến lược: Thắng nhưng chưa chắc đạt kỳ vọng

Trong ngắn hạn, Mỹ và Israel vẫn sở hữu ưu thế vượt trội về quân sự, tình báo và phòng thủ tên lửa. Tuy nhiên, rủi ro chiến lược dài hạn của Israel đang gia tăng ở ba cấp độ. Thứ nhất là quá tải chiến lược. Việc cùng lúc tiến hành chiến dịch quân sự tại Gaza, duy trì căng thẳng tại Lebanon, đối đầu gián tiếp với Iran và kiểm soát bất ổn tại Bờ Tây khiến chi phí an ninh tăng nhanh và kéo dài.

Thứ hai là xói mòn tính chính danh quốc tế. Các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, đặc biệt Nghị quyết 2728 năm 2024 kêu gọi ngừng bắn tại Gaza, cùng các biện pháp khẩn cấp của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) đã làm gia tăng áp lực pháp lý đối với Israel (United Nations Security Council, 2024). Thứ ba là nghịch lý chiến tranh bất đối xứng: một quốc gia có thể thắng trên chiến trường nhưng vẫn thất bại trong việc xây dựng trật tự hậu chiến ổn định.

Đối với Mỹ, chiến lược đối ngoại của Tổng thống Donald Trump dựa trên khẩu hiệu “Peace through Strength” (hòa bình thông qua sức mạnh), ưu tiên các biện pháp gây áp lực tối đa để đạt được lợi ích quốc gia. Trên thực tế, điều đó đã và đang diễn ra.

Đối với Iran, chiến lược leo thang nhằm chứng minh năng lực răn đe và duy trì vai trò lãnh đạo của “trục kháng cự”. Eo Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới - vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương gần 25% thương mại dầu đường biển toàn cầu, cùng khoảng 20% thương mại LNG quốc tế.

Tuy nhiên, chính đòn bẩy này cũng là tử huyệt kinh tế của Iran. Nếu Tehran đẩy căng thẳng tại Hormuz đến mức gián đoạn kéo dài, họ không chỉ làm tổn thương thị trường năng lượng toàn cầu mà còn kích hoạt phản ứng quân sự mạnh hơn từ Mỹ và các đồng minh vùng Vịnh. Trong dài hạn, nguy cơ mất nguồn thu dầu, suy giảm năng lực quân sự và áp lực nội trị mới là rủi ro chiến lược lớn nhất đối với Tehran.

Rủi ro tài chính: Cú sốc năng lượng toàn cầu

Trung Đông từ lâu đã là trung tâm của hệ thống năng lượng thế giới. Khi căng thẳng leo thang, giá dầu Brent đã tăng mạnh. Theo dữ liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), giá Brent đã đạt khoảng 94 USD/thùng vào đầu tháng 3/2026, tăng gần 50% so với đầu năm. Một số phiên giao dịch sau đó đã vượt 100 USD/thùng. Rủi ro tài chính của cuộc chiến này thể hiện ở ba khía cạnh.

Thứ nhất là sốc cung năng lượng. Nếu dòng chảy dầu qua Hormuz bị gián đoạn, hệ thống đường ống thay thế chỉ có thể vận chuyển khoảng 3,5-5,5 triệu thùng/ngày, thấp hơn rất nhiều so với quy mô thương mại hiện tại.

Thứ hai là chi phí logistics toàn cầu. UNCTAD cảnh báo khủng hoảng Biển Đỏ - Suez đã làm tăng đáng kể chi phí vận tải và thời gian giao hàng, trong khi IMF ghi nhận lưu lượng container qua Biển Đỏ giảm mạnh.

Thứ ba là xung đột giữa mục tiêu địa chính trị và kinh tế nội địa của Mỹ. Giá dầu cao đồng nghĩa với giá xăng cao - yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý cử tri Mỹ.

Mặt khác, việc nhận diện và đánh giá các bên chịu ảnh hưởng và hưởng lợi từ cuộc chiến cũng là rủi ro cho các kịch bản chiến sự về thời gian, không gian, nguồn lực và chi phí. Chỉ trong 6 ngày đầu tiến hành chiến tranh ở Iran, Mỹ đã chi 11,3 tỷ USD, nhiều hơn số tiền Lầu Năm góc đã chi trong năm đầu tiên của cuộc chiến ở Afghanistan. Đối với kinh tế toàn cầu, các thiệt hại không chỉ dừng ở năng lượng, mà còn ảnh hưởng đến du lịch, vận chuyển hàng hải và hàng không, thị trường chứng khoán, tài chính, lạm phát và tỷ giá.

(Ảnh minh họa)

Rủi ro hoạt động khi xung đột mở rộng

Xung đột hiện nay không còn đơn lẻ. Nó ngày càng mở rộng, Iran đã mở rộng xung đột vượt xa ngoài lãnh thổ của mình, thực hiện điều mà các học giả gọi là “nhân rộng rủi ro”. Thay vì giới hạn sự trả đũa chỉ ở Israel, Iran đã tấn công hoặc nhắm vào các mục tiêu ở ít nhất chín quốc gia, hầu hết đều là nơi đồn trú của lực lượng Mỹ: Azerbaijan, Bahrain, Hy Lạp, Iraq, Jordan, Kuwait, Qatar, Ả Rập Xê-út, và UAE.

Sự phân tán chiến trường tạo ra rủi ro hoạt động lớn do mệt mỏi tổ chức. Ngay cả những hệ thống quân sự hiện đại nhất cũng có giới hạn khi phải duy trì cường độ tác chiến cao trong nhiều không gian cùng lúc. Điều nguy hiểm không chỉ là thiếu vũ khí hay đạn dược, mà là sự suy giảm chất lượng ra quyết định dưới áp lực liên tục.

Những giờ đầu tiên của Chiến dịch Cuồng nộ Dữ dội (Epic Fury), cuộc tấn công quân sự phối hợp giữa Mỹ và Israel nhắm vào Iran nhanh chóng tiêu diệt lãnh tụ tối cao của Iran, Ayatollah Ali Khamenei, cùng các chỉ huy cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo và các quan chức tình báo chủ chốt, trong một đòn đánh mà Washington và Jerusalem mô tả là mang tính quyết định nhằm làm tê liệt cấu trúc chỉ huy của Tehran và gây bất ổn cho chế độ này.

Tuy vậy, các cuộc đáp trả của Iran đang thể hiện một chiến lược “leo thang theo chiều ngang”, một nỗ lực nhằm thay đổi quy mô của cuộc xung đột bằng cách mở rộng phạm vi và kéo dài thời gian. Một chiến lược như vậy cho phép phe yếu hơn làm thay đổi những tính toán của một kẻ thù mạnh hơn.

Rủi ro hoạt động còn thể hiện ở đứt gãy chuỗi cung ứng, khi doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh ứng phó chiến lược, các kịch bản tăng trưởng ít nhất là ngắn hạn, tồn kho, hợp đồng và chiến lược logistics.

Rủi ro tuân thủ: Áp lực pháp lý quốc tế

Luật Nhân đạo Quốc tế đang trở thành một yếu tố ngày càng quan trọng trong chiến tranh hiện đại. Các Nghị quyết 2728 và 2735 của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc đã kêu gọi ngừng bắn và bảo vệ dân thường tại Gaza (United Nations Security Council). Song song với đó, Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) đã đưa ra các biện pháp khẩn cấp nhằm bảo vệ dân thường và đảm bảo viện trợ nhân đạo. Những cơ chế này có thể không ngay lập tức chấm dứt chiến tranh, nhưng chúng làm tăng rủi ro pháp lý và ngoại giao đối với các bên tham chiến. Vấn đề là các tổ chức quốc tế đứng trước các áp lực của công lý, đạo đức và thực tế chính trị của các quốc gia, trước hết là các siêu cường và các bên liên quan, vốn đang bất đồng.

Mới đây, Hội đồng Bảo an (HĐBA) Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết của ngày 11/3 với 13 phiếu thuận và 2 phiếu trắng (Trung Quốc và Nga), "yêu cầu chấm dứt ngay lập tức tất cả các cuộc tấn công của Iran nhằm vào Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Ả Rập Xê-út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Jordan". Nghị quyết cũng "lên án mọi hành động hoặc đe dọa của Tehran nhằm đóng cửa, cản trở hoặc can thiệp vào hoạt động hàng hải quốc tế qua eo biển Hormuz". Iran cực lực phản đổi, khẳng định nghị quyết là sự bất công rõ rệt đối với đất nước của họ.

Rủi ro danh tiếng: Áp lực hình ảnh và tính chính danh

Trong thế kỷ XXI, xung đột không chỉ nói tới các hành động quân sự mà còn trong không gian truyền thông toàn cầu. Rủi ro danh tiếng ngày càng trở thành yếu tố chiến lược.

Israel phải đối mặt với áp lực lớn về hình ảnh nhân đạo, đặc biệt khi thương vong dân thường tại Gaza được truyền thông toàn cầu đưa tin rộng rãi, tạo ra rủi ro dài hạn đối với thiện cảm quốc tế và sự ủng hộ của các xã hội phương Tây.

Đối với Washington, rủi ro danh tiếng liên quan đến vai trò lãnh đạo toàn cầu. Nếu Mỹ bị coi là hoàn toàn đứng về một phía trong xung đột, khả năng làm trung gian hòa giải trong tương lai sẽ suy giảm.

Iran cố gắng xây dựng hình ảnh lãnh đạo “trục kháng cự”. Tuy nhiên, nếu chiến tranh gây khủng hoảng năng lượng toàn cầu, Tehran có nguy cơ bị coi là nguồn gây bất ổn khu vực.

Ngưỡng áp lực của Tổng thống Trump

Đối với Tổng thống Donald Trump, rủi ro còn mang tính cá nhân và phụ thuộc vào ba yếu tố.

Thứ nhất là thương vong quân đội Mỹ. Theo khảo sát Reuters/Ipsos, hơn một nửa người Mỹ cho biết họ sẽ giảm ủng hộ chiến dịch nếu có thương vong lớn. Chiến dịch Cuồng nộ Dữ dội chắc chắn không phải là lần đầu tiên Mỹ hành động dựa trên niềm tin rằng sức mạnh không quân áp đảo có thể dẫn đến sự sụp đổ chính trị nhanh chóng. Ngay trước đây, trong cuộc chiến của Mỹ ở Việt Nam đã phơi bày những giới hạn của giả định này.

Thứ hai là giá dầu và lạm phát. Giá xăng cao luôn là vấn đề chính trị nhạy cảm tại Mỹ.

Thứ ba là sự ủng hộ của Quốc hội. Các cuộc bỏ phiếu gần đây tại Hạ viện và Thượng viện cho thấy sự ủng hộ dành cho chiến dịch Iran là rất sít sao.

Đối với Tổng thống Donald Trump, xung đột Trung Đông không chỉ là một bài toán địa chính trị mà còn là một bài toán chính trị nội trị gắn trực tiếp với những cam kết nền tảng mà ông đã dùng để quay trở lại Nhà Trắng.

Ngay từ khi nhậm chức, Trump đã gắn tính chính danh của mình với lời hứa giảm chi phí sinh hoạt, hạ giá năng lượng, kiềm chế lạm phát và khôi phục cảm giác “đời sống dễ thở hơn” cho người Mỹ. Trong diễn văn nhậm chức tháng 1/2025, ông quy nguyên nhân của “khủng hoảng lạm phát” cho chi tiêu công quá mức và giá năng lượng leo thang, đồng thời tuyên bố tình trạng khẩn cấp năng lượng với thông điệp nổi tiếng “drill, baby, drill”.

Cùng thời điểm, Nhà Trắng cũng nêu rõ chính sách “Nước Mỹ trên hết” rằng các cơ quan liên bang sẽ thực hiện những biện pháp khẩn cấp để giảm chi phí sinh hoạt, trong khi chính sách năng lượng phải hướng tới điện và nhiên liệu “đáng tin cậy, có thể chi trả được” cho người tiêu dùng Mỹ.

Khả năng nào cho kết thúc xung đột?

Dưới góc nhìn rủi ro, xung đột Trung Đông hiện nay là một hệ thống xung đột đa chiều, nơi các yếu tố chiến lược, tài chính, hoạt động, tuân thủ và danh tiếng tương tác với nhau.

Điều nguy hiểm nhất không phải là một trận đánh lớn đơn lẻ, mà là sự cộng hưởng giữa nhiều điểm nóng khiến mọi bên rơi vào trạng thái “không thể thắng nhanh, nhưng cũng không thể rút lui dễ dàng”.

Theo góc độ rủi ro, có thể nói rằng khi chi phí rủi ro vượt ngưỡng lợi ích chính trị, chiến tranh sẽ buộc phải nhường chỗ cho thỏa thuận. Với Washington, ngưỡng đó có lẽ nằm ở ba biến số quyết định: thương vong Mỹ, giá dầu cao và một cuộc chiến kéo dài vượt khỏi tầm kiểm soát.

Phân tích theo ma trận lợi ích - rủi ro cho thấy Mỹ cần một chiến thắng nhanh để tránh áp lực kinh tế và chính trị trong nước; Israel có lợi ích ngắn hạn trong việc tiếp tục chiến dịch quân sự nhưng rủi ro dài hạn về uy tín và tài chính. Iran muốn duy trì chiến tranh tiêu hao kéo dài, gây áp lực cho Mỹ, Israel, các nước vùng vịnh và kinh tế toàn cầu, đặc biệt khi họ tin rằng leo thang chiến sự có thể mang lại lợi thế cho Iran.

Vì vậy, kịch bản có khả năng xảy ra nhất không phải là chiến thắng quyết định, mà là một dạng buộc phải dàn xếp cưỡng bức hoặc đóng băng xung đột khi ngưỡng rủi ro thực tế vượt mức chịu đựng rủi ro cho phép.