Vì sao ông Trump khó mở lại eo biển Hormuz?

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã kêu gọi các đồng minh hỗ trợ mở lại eo biển Hormuz - tuyến đường thường vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung năng lượng toàn cầu. (Ảnh: AFP)

Iran nằm dọc một bên eo biển hẹp này và đã đáp trả cuộc tấn công của Mỹ-Israel từ ngày 28/2 bằng cách sử dụng máy bay không người lái, tên lửa và thủy lôi để khiến tuyến đường biển quan trọng này trở nên nguy hiểm đối với các tàu chở dầu khí khổng lồ đi qua mỗi ngày.

Vì sao Iran chặn eo biển lúc này?

Từ năm 2011, một chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran từng nói việc chặn eo biển “dễ như uống một cốc nước”, cho thấy lời đe dọa này đã xuất hiện nhiều lần trước đó.

Những năm sau đó, lực lượng này liên tục cảnh báo có thể đóng eo biển, đặc biệt trong các giai đoạn căng thẳng liên quan đến lệnh trừng phạt và chương trình hạt nhân của Iran vào năm 2016 và 2018, cũng như sau các cuộc không kích của Israel và Mỹ vào tháng 6 năm ngoái.

Các nhà phân tích từ lâu coi việc đóng eo biển là biện pháp cuối cùng vì nó có thể dẫn tới những thay đổi chiến lược lâu dài từ các đối thủ của Iran và nguy cơ bị trả đũa vào chính ngành năng lượng của nước này.

Tuy nhiên, cuộc tấn công vào Iran từ ngày 28/2, bắt đầu bằng việc Lãnh tụ tối cao của nước này bị sát hại, đã làm thay đổi tình hình. Các quan chức Iran coi đây là cuộc chiến mang tính sống còn, và phe cứng rắn trong Lực lượng Vệ binh ngày càng nắm quyền chỉ đạo chiến lược.

Những lợi ích bị đe dọa

Eo biển hẹp giữa Iran và Oman, nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman, là lối ra biển duy nhất của các nước khai thác dầu khí như Kuwait, Iran, Iraq, Qatar và UAE.

Giá dầu hôm thứ Hai đã có lúc tăng lên mức cao nhất kể từ năm 2022. Theo Liên Hợp Quốc, giá dầu cao có thể gây ra một cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt mới, tương tự sau khi Nga tấn công Ukraine năm 2022.

Xung đột kéo dài cũng có thể gây cú sốc về phân bón, đe dọa an ninh lương thực toàn cầu. Công ty phân tích Kpler cho biết khoảng 33% lượng phân bón thế giới, gồm lưu huỳnh và amoniac, đi qua eo biển này.

Một cuộc chiến kéo dài cũng có thể làm dấy lên lo ngại về khủng hoảng kinh tế toàn cầu tương tự các cú sốc dầu mỏ ở Trung Đông trong thập niên 1970.

Vì sao khó bảo đảm an ninh eo biển?

Theo hãng môi giới vận tải biển SSY Global, các tuyến hàng hải tại đây chỉ rộng khoảng 2 hải lý, và tàu phải đổi hướng ngay gần các đảo của Iran và khu vực bờ biển nhiều núi – nơi tạo lợi thế cho lực lượng Iran.

Hải quân chính quy của Iran phần lớn đã bị phá hủy, nhưng lực lượng Vệ binh vẫn còn nhiều phương án như tàu tấn công tốc độ cao, tàu ngầm mini, thủy lôi, thậm chí cả mô tô nước gắn thuốc nổ, theo ông Tom Sharpe - cựu chỉ huy Hải quân Hoàng gia Anh.

Theo Trung tâm Thông tin Phục hồi (Centre for Information Resilience) - một tổ chức nghiên cứu phi lợi nhuận - Tehran có khả năng sản xuất khoảng 10.000 máy bay không người lái mỗi tháng.

Ông Tom Sharpe, cựu chỉ huy Hải quân Hoàng gia Anh, cho biết trong ngắn hạn, việc hộ tống 3-4 tàu mỗi ngày qua eo biển là khả thi nếu sử dụng 7-8 tàu khu trục để yểm trợ phòng không. Tuy nhiên điều này còn phụ thuộc vào việc liệu mối đe dọa từ tàu ngầm mini đã được giảm bớt hay chưa. Để duy trì hoạt động này trong nhiều tháng sẽ cần thêm nhiều nguồn lực.

Ông Adel Bakawan, Giám đốc Viện Nghiên cứu châu Âu về Trung Đông và Bắc Phi, cho rằng ngay cả khi khả năng triển khai tên lửa đạn đạo, UAV và thủy lôi trôi nổi của Iran bị phá hủy, các tàu vẫn có thể đối mặt với nguy cơ tấn công cảm tử.

Ông Kevin Rowlands, Tổng biên tập tạp chí của Viện Nghiên cứu Quốc phòng Hoàng gia Anh (RUSI), cho rằng nếu xung đột kéo dài trong vài tuần thì một cơ chế hộ tống nào đó sẽ được thiết lập. “Thế giới cần dầu tiếp tục được vận chuyển từ vùng Vịnh, vì vậy các kế hoạch bảo vệ tuyến vận tải đang được chuẩn bị”, ông nói.

Ông Trump muốn gì và các đồng minh Mỹ đang làm gì?

Ông Donald Trump hôm Chủ nhật cho biết ông kỳ vọng nhiều quốc gia sẽ cử tàu chiến tham gia và yêu cầu họ làm điều đó, đồng thời nói rằng chính quyền Mỹ đang liên lạc với bảy quốc gia để hỗ trợ.

Động thái này được đưa ra một tuần sau khi ông chỉ đạo Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ cung cấp bảo hiểm và bảo lãnh cho các công ty vận tải biển.

Thủ tướng Anh Keir Starmer đã thảo luận với ông Trump về việc cần mở lại eo biển, đồng thời trước đó cho biết London đang làm việc với các đồng minh để xem xét nhiều phương án.

Các ngoại trưởng EU dự kiến họp hôm thứ Hai để thảo luận tăng cường một nhiệm vụ hải quân nhỏ đang bảo vệ tàu thuyền ở biển Đỏ khỏi lực lượng Houthi tại Yemen, nhưng không được cho là sẽ bàn về việc mở rộng nhiệm vụ sang eo biển Hormuz.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron trước yêu cầu của ông Trump cho biết một số nước châu Âu và châu Á đang lên kế hoạch cho một nhiệm vụ chung nhằm bảo vệ tuyến hàng hải, nhưng chỉ sau khi xung đột kết thúc.

Đức cho biết họ hoài nghi về việc tăng cường nhiệm vụ tại Biển Đỏ, cho rằng hoạt động này chưa chứng tỏ hiệu quả rõ rệt.

Nhật Bản và Úc hôm thứ Hai cũng cho biết không có kế hoạch điều tàu hải quân tham gia hộ tống tàu qua eo biển.

Điều gì từng xảy ra ở các điểm nghẽn hàng hải khác trong khu vực?

Lực lượng Houthi ở Yemen - đồng minh của Iran nhưng có năng lực quân sự nhỏ hơn nhiều - đã khiến phần lớn hoạt động vận tải qua biển Đỏ bị đình trệ hơn hai năm, bất chấp nỗ lực của hải quân Mỹ và EU.

Phần lớn các công ty vận tải vẫn chọn tuyến đường vòng dài hơn qua mũi phía nam châu Phi. Hãng vận tải biển Đan Mạch Maersk trước đó cho biết sẽ bắt đầu quay lại tuyến kênh đào Suez từng bước từ tháng 1.

Một lực lượng do EU dẫn đầu đã thành công hơn trong chống cướp biển ngoài khơi Somalia, nhưng đối thủ khi đó có trang bị kém hơn nhiều so với lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran.

Có lựa chọn nào khác không?

UAE và Ả Rập Xê-út đã tìm cách xây thêm các đường ống dẫn dầu để tránh phụ thuộc vào eo biển Hormuz.

Tuy nhiên các tuyến này hiện chưa hoạt động, và vụ lực lượng Houthi tấn công đường ống đông-tây của Ả Rập Xê-út năm 2019 cho thấy các phương án thay thế này cũng dễ bị tổn thương.

Xung đột Trung Đông: Thị trường trước nguy cơ cú sốc dầu mỏ mới

Trung Quốc im lặng khi Tổng thống Trump kêu gọi hỗ trợ tại eo biển Hormuz

EU muốn sử dụng sáng kiến với Nga - Ukraine để mở lại eo biển Hormuz