Vì sao giá xăng ở Mỹ tăng nhanh nhưng giảm rất chậm?

(Ảnh minh họa)

Alex Weatherall sở hữu một trạm xăng ở Sherborn, bang Massachusetts, một thị trấn nhỏ cách Boston khoảng 45 phút đi về phía tây nam. Ông nhập xăng vào bồn khoảng bốn ngày một lần, và “giá kho” mà nhà cung cấp bán buôn tính cho ông đã tăng lên 3,347 USD mỗi gallon vào tuần trước, từ mức 2,398 USD hôm 25/2 - tăng 39,6%. Lần nhập hàng gần nhất của ông tốn 39.488 USD.

“Hãy thử nghĩ xem ảnh hưởng đến dòng tiền của một người như tôi - thật khủng khiếp”, ông Weatherall nói. Trước đây ông từng học về định giá bán lẻ khi làm việc tại chuỗi siêu thị Wegmans. Ông đã nâng giá xăng thường lên 3,879 USD từ 2,899 USD, tăng 33,8%. Ông có thể tăng cao hơn, nhưng lo mất khách nếu đối thủ không làm theo. Lượng khách giảm cũng đồng nghĩa doanh thu tại cửa hàng tiện lợi và quán ăn của ông giảm theo.

“Áp lực khiến chúng tôi cảm thấy giá tăng thế nào cũng không đủ để bảo vệ biên lợi nhuận”, ông nói thêm, cho biết phí thẻ tín dụng tăng theo giá bán cũng làm hao hụt lợi nhuận. “Vì thế, về tâm lý, chúng tôi thường chậm giảm giá”, ông chia sẻ.

Khi giá dầu tăng mạnh trong những tuần gần đây lên mức cao nhất kể từ năm 2022, những người như ông Weatherall đóng vai trò trung gian quan trọng giữa giá dầu thô khi được dỡ khỏi tàu và số tiền người tiêu dùng phải trả khi đổ xăng. Và các chủ cây xăng cũng không thích việc giá tăng đột biến hơn gì khách hàng của họ.

Một phần nguyên nhân nằm ở quy luật quen thuộc trong kinh tế học hành vi. Những doanh nghiệp ở cuối chuỗi cung ứng hàng hóa thường khó thích ứng với biến động giá, vì người tiêu dùng rất ghét việc phải trả nhiều tiền hơn một cách đột ngột. Tin tốt đối với cây xăng là người lái xe thường dựa vào giá của tuần trước để hình dung mức giá “hợp lý”.

“Vì vậy, nếu chi phí giảm 20 xu mà trạm xăng chỉ giảm 5 hoặc 10 xu, người tiêu dùng sẽ nghĩ: Như vậy là hời rồi, so với mức tôi tưởng”, Matthew Lewis, giáo sư kinh tế tại Đại học Clemson, người nghiên cứu thị trường bán lẻ xăng, cho biết. “Khi giá bắt đầu giảm, mọi người cũng ngừng tìm kiếm lựa chọn khác”, ông nói thêm.

Tuy nhiên, không có gì đảm bảo các nhà bán xăng sẽ bù lại phần lợi nhuận đã mất khi giá tăng bằng cách giữ giá cao hơn một chút khi giá kho giảm xuống. Ngoài ra, còn một vấn đề mới: Các trạm xăng hiện kiếm phần lớn tiền từ những thứ không phải xăng.

Sự thay đổi này bắt đầu từ đầu những năm 2000. Trước đây, các hãng lọc dầu như Exxon Mobil, Chevron, Valero và Shell sở hữu trực tiếp các trạm xăng như một kênh phân phối bán lẻ. Sau đó, để tập trung vào hoạt động cốt lõi, họ bán phần lớn các trạm xăng cho các đơn vị vận hành độc lập. Ngày nay, nếu một cây xăng mang thương hiệu của hãng dầu, nhiều khả năng chỉ là được cấp phép thương hiệu và có hợp đồng mua xăng từ hãng đó.

Nhưng nhiều doanh nghiệp độc lập sau đó đã xây dựng thương hiệu riêng. Những chuỗi trạm xăng quy mô lớn theo khu vực như Sheetz và Wawa ở vùng Trung Đại Tây Dương, Buc-ee’s ở Texas hay Kwik Trip ở vùng Trung Tây phía bắc có lượng khách trung thành đáng kể. Một số khác được gom vào các tập đoàn quốc tế như EG Group, đơn vị sở hữu khoảng 1.800 cửa hàng thuộc các chuỗi Cumberland Farms, Turkey Hill và nhiều hệ thống khác.

Việc mở rộng thực đơn và đa dạng hàng hóa có thể giúp các chuỗi này giữ giá xăng thấp hơn đôi chút. Theo Hiệp hội Cửa hàng Tiện lợi Quốc gia, xăng chiếm 65% doanh thu ngành nhưng chỉ đóng góp khoảng 39% lợi nhuận. Vì vậy, các chủ cây xăng thường ngại nâng giá vượt mốc 4 USD mỗi gallon - một “ngưỡng tâm lý” đối với người lái xe.

“Con số 4 có gì đó rất khác biệt khiến người ta chùn lại”, Jeff Lenard, người phát ngôn của hiệp hội, nói. “Khi giá xăng chỉ 2,80 USD mỗi gallon thì việc bán các mặt hàng trong cửa hàng dễ hơn nhiều”, ông nói thêm.

James Linton là chủ tịch của Folk Oil, một doanh nghiệp khởi đầu là trạm cấp nhiên liệu từ năm 1921 và hiện sở hữu 35 cây xăng trên khắp miền nam bang Michigan. Tất cả đều gắn với các cửa hàng tiện lợi mang tên PS Food Mart, có ứng dụng tích điểm và nhiều nhà hàng nhượng quyền.

“Nếu chỉ dựa vào xăng làm nguồn lợi nhuận duy nhất, tôi đã không thể tiếp tục kinh doanh”, ông Linton nói. “Tôi muốn khách hàng bước vào cửa hàng, và chúng tôi làm mọi cách để thu hút họ vào trong”.

Doanh số bán xăng của công ty không giảm nhiều kể từ khi xung đột ở Iran bắt đầu, nhưng doanh thu từ cửa hàng tiện lợi của ông Linton lại bị ảnh hưởng. “Người dân chỉ có từng đó thu nhập để chi tiêu”, ông nói.

Theo công ty dữ liệu người tiêu dùng Upside, người tiêu dùng cũng đang thích nghi với giá xăng cao bằng cách chuyển sang loại xăng có chất lượng thấp hơn và đổ xăng với lượng ít hơn mỗi lần. Họ có thể cảm thấy mình chi ít tiền hơn, dù phải ghé trạm xăng thường xuyên hơn.

Dĩ nhiên, khi một công ty sở hữu nhiều cửa hàng trong cùng một khu vực, người lái xe sẽ có ít lựa chọn hơn - và trong ngành dầu khí, hành vi liên kết kiểu cartel vốn không phải chuyện mới. Khi lĩnh vực bán lẻ xăng ngày càng tập trung, Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ đã xem xét các thương vụ sáp nhập nhằm ngăn chặn việc một công ty có đủ sức mạnh để tự ý nâng giá. Mùa thu năm ngoái, cơ quan này đã yêu cầu Circle K phải bán lại 35 trạm xăng như điều kiện để mua 270 trạm từ chuỗi siêu thị Giant Eagle.

Rất khó để biết những nỗ lực đó có giúp duy trì tính cạnh tranh của ngành hay không. Holly Vedova, người từng đứng đầu Cục Cạnh tranh của Ủy ban này đến năm 2023, cho rằng việc phản đối mạnh hơn các thương vụ sáp nhập hoặc buộc doanh nghiệp nhượng bộ là rất khó, vì yêu cầu chứng minh thiệt hại cho người tiêu dùng khá cao.

“Tôi thực sự cho rằng muốn giải quyết triệt để vấn đề thì cần thay đổi luật chống độc quyền”, bà Vedova nói. Theo bà, việc nghiên cứu những gì xảy ra sau khi một thương vụ được phê duyệt có thể giúp củng cố cơ sở cho việc thực thi mạnh tay hơn, nhưng đó là công việc tốn thời gian và chi phí, chưa được cơ quan ưu tiên.

Các doanh nghiệp lớn - như PDI Technologies, đơn vị sở hữu ứng dụng theo dõi giá xăng GasBuddy - sử dụng phần mềm để tối ưu giá và gửi ưu đãi cá nhân hóa cho khách hàng. Những nền tảng như vậy có thể tạo điều kiện cho sự “bắt tay ngầm”, như giáo sư kinh tế Matthew Lewis từng phát hiện tại Australia; ông cho biết chưa có dữ liệu để nghiên cứu ảnh hưởng này ở Mỹ.

Một số chuỗi lớn không quá lo ngại việc giá tăng mạnh. Chẳng hạn như Casey’s General Stores, công ty niêm yết và là chủ sở hữu cửa hàng tiện lợi lớn thứ ba tại Mỹ. Trong cuộc họp công bố kết quả kinh doanh tháng 3, giám đốc điều hành Darren Rebelez cho biết trước đây công ty vẫn có thể tăng lợi nhuận trong những đợt giá dầu tăng như năm 2022 khi Nga tấn công Ukraine. “Trong cả chu kỳ, xét về lịch sử thì cuối cùng đây vẫn là yếu tố tích cực ròng đối với biên lợi nhuận xăng”, ông Rebelez nói. “Ban đầu có thể bị siết lại một chút, nhưng về sau lại mở rộng ra”.

Với các doanh nghiệp nhỏ, việc định giá mang tính “nghệ thuật” hơn là khoa học. Như Chuck Nietsche, người đã sở hữu một cây xăng 14 vòi mang thương hiệu Gulf, cách thành phố New York khoảng một giờ lái xe, suốt 33 năm. Cách làm của ông rất đơn giản: Cộng phần lợi nhuận của mình vào giá kho, đồng thời theo dõi để không cao hơn quá nhiều so với đối thủ. Và nếu có thể, ông sẽ tránh thay đổi giá. “Tôi không muốn mỗi lần khách ghé vào lại thấy giá khác đi”, ông Nietsche nói. Ông cũng không có bảng giá điện tử để thay đổi cho dễ. “Mà cũng phiền lắm, vì mấy con số nhỏ trên cột bơm là nam châm”, ông nói. “Phải gỡ từng con số ra rồi gắn số mới vào”.

Phần lớn các chủ cây xăng độc lập có thể vượt qua đợt biến động này với mức sụt giảm lợi nhuận không quá lớn. Điều đáng lo hơn là nếu giá duy trì ở mức cao trong thời gian dài, người lái xe có thể thay đổi thói quen theo cách khó quay lại như cũ.

Sanjiv Patel hiểu rõ điều này. Ông sở hữu 5 cây xăng ở khu vực Central Valley của California và tại San Francisco, nơi giá xăng vốn đã cao do thuế và quy định. Lần gần nhất giá vượt 5 USD mỗi gallon, ông bắt đầu đi chung xe với một số đồng nghiệp, và họ vẫn duy trì thói quen đó ngay cả khi giá giảm trở lại. “Sự thay đổi hành vi xảy ra khi giá vượt 5 USD, và một phần trong đó sẽ kéo dài”, ông Patel nói. “Và khi đó chúng tôi phải chấp nhận, vì số lần khách ghé trạm sẽ giảm đi”.

Những yếu tố nào khiến giá xăng và dầu diesel tại Mỹ tăng cao?

Cú sốc giá nhiên liệu tại Philippines hé lộ điều gì?

Giá xăng tăng cao có thể thúc đẩy nhu cầu xe điện