Từ cải cách thể chế đến sức cạnh tranh: Doanh nghiệp Việt cần lớn lên bằng nội lực

Nếu PCI trước đây chủ yếu trả lời câu hỏi chính quyền địa phương điều hành môi trường kinh doanh tốt đến đâu, thì PCI 2.0 đặt vấn đề rộng hơn: môi trường đó có giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh hay không?

Một thủ tục được đơn giản hóa chưa đồng nghĩa với năng suất cao hơn, cũng như một chính sách minh bạch hơn chưa lập tức tạo ra một dây chuyền công nghệ mới.

Giữa cải cách và sức cạnh tranh luôn có một “độ trễ”. Doanh nghiệp cần thời gian để biến sự ổn định của môi trường kinh doanh thành quyết định đầu tư, rồi biến khoản đầu tư thành công nghệ, năng suất và sản phẩm có giá trị cao hơn.

PCI 2.0 và Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 được VCCI công bố vào tháng 5 vừa qua đánh dấu bước chuyển theo hướng này.

Dữ liệu PCI 2.0 cho thấy dư địa nâng cấp còn rất lớn. Chỉ 6,8% doanh nghiệp Việt Nam có chứng nhận chất lượng quốc tế, trong khi tỷ lệ này ở Malaysia là 17,8% và Thái Lan 11,9%.

Tân Hiệp Phát là một trường hợp cho thấy quá trình tích lũy nội lực có thể diễn ra như thế nào.

Từ khi thành lập năm 1994, doanh nghiệp từng bước chuyển từ một cơ sở sản xuất nước giải khát sang mô hình sản xuất quy mô lớn, với 4 cụm nhà máy và 12 dây chuyền chiết rót vô trùng Aseptic. Song song với mở rộng sản xuất là quá trình đầu tư vào công nghệ, đổi mới, số hóa và hệ thống quản lý chất lượng.

Các sản phẩm của doanh nghiệp đã tiếp cận những thị trường như Pháp, Hà Lan, Australia và Canada, đáp ứng các tiêu chuẩn, chứng nhận như FDA, Halal, ISO và HACCP.

Đằng sau những con số này là một quá trình chuyển đổi: từ sản xuất dựa vào kinh nghiệm sang quản trị bằng công nghệ và hệ thống; từ cạnh tranh bằng chi phí sang cạnh tranh bằng chất lượng, đổi mới và năng lực vận hành.

Dây chuyền công nghệ chiết lạnh vô trùng Aseptic tại nhà máy Tân Hiệp Phát.

Ông Nguyễn Duy Hưng, thành viên Hội đồng quản trị Tân Hiệp Phát, cho rằng từ những cơ hội được mở ra bởi quá trình hoàn thiện thể chế, doanh nghiệp phải biến những cơ hội đó thành năng lực cạnh tranh thông qua đầu tư bền bỉ vào công nghệ, đổi mới, chất lượng và con người.

Điều này cũng cho thấy cải cách thể chế và phát triển doanh nghiệp là hai quá trình có quan hệ hai chiều.

Thể chế tốt tạo không gian cho doanh nghiệp đầu tư. Doanh nghiệp đầu tư tạo ra năng lực sản xuất. Năng lực sản xuất tạo ra năng suất. Năng suất tạo ra sức cạnh tranh. Và sức cạnh tranh của doanh nghiệp trở thành một phần sức mạnh của nền kinh tế.

Vì vậy, mục tiêu của cải cách không chỉ là có một môi trường kinh doanh thuận lợi hơn, mà phải là một khu vực kinh tế tư nhân mạnh hơn.

Bài toán đặt ra trong giai đoạn mới không đơn giản là làm sao để doanh nghiệp Việt “lớn hơn”, mà là làm sao để có nhiều doanh nghiệp đủ năng lực lớn lên bền vững, làm chủ công nghệ, nâng chất lượng và cạnh tranh được ở những thị trường khó tính.

Đó mới là điểm cuối của hành trình từ cải cách thể chế đến sức cạnh tranh quốc gia.