Người giữ "hồn" nghề khắc dấu thủ công giữa lòng Thủ đô

Rẽ lối từ bục giảng để duy trì "nghiệp" gia truyền

Từ bao đời nay, kỹ thuật điêu khắc mộc bản và chạm khắc gỗ đã gắn liền với chiều dài văn hóa Việt Nam. Người ta có thể dễ dàng bắt gặp kỹ nghệ này qua những bản khắc tinh xảo tại làng tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh), tranh Làng Sình (Huế), hay trong kỹ thuật làm mộc bản in kinh Phật tại các ngôi chùa cổ vùng đồng bằng Bắc Bộ. Tuy nhiên, sự hiện diện của nghề điêu khắc ngay giữa nhịp sống đô thị, tồn tại bền bỉ qua năm tháng như ở phố Hàng Quạt lại là một nét chấm phá mang đậm hồn cốt của Thăng Long - Hà Nội. Nơi đây từng vang bóng một thời với các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, và nay tiếp tục là "bảo tàng sống" của nghệ thuật điêu khắc con dấu.

Góc phố Hàng Quạt nơi ông Toàn sống và hành nghề đã hơn 40 năm.

Chủ nhân của cửa tiệm là ông Phạm Ngọc Toàn - người đã có hơn 40 năm gắn bó với nghề khắc dấu gỗ thủ công. Ngắm nhìn phong thái điềm đạm của ông bên bàn chế tác, ít ai biết rằng trước khi trở thành một nghệ nhân, ông từng là một giáo viên, gắn bó với bảng đen và phấn trắng. Có lẽ, sự kiên nhẫn và cẩn trọng của một nhà giáo đã góp phần hun đúc nên đôi bàn tay tài hoa của người thợ khắc hôm nay.

Sự nghiệp gõ đầu trẻ vốn dĩ đang êm đềm, thế nhưng, tình yêu dành cho nghề gia truyền đã khiến ông rẽ lối. Ký ức tuổi thơ của ông luôn đẫm mùi mạt cưa và âm thanh lách cách quen thuộc. Ông chia sẻ rằng nghề khắc dấu gỗ được truyền lại từ ông nội rồi đến bố, và cứ thế trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống gia đình. Từ khi còn nhỏ, ông đã được tiếp xúc với những chiếc đục, con dao, những mảnh gỗ thô sơ và dần dần, “cái nghề đã ngấm vào trong người” lúc nào không hay.

Điều làm ông Toàn vui hơn cả là sự quan tâm của giới trẻ với các con dấu mà ông làm. Đã có lúc ông nghĩ rằng nghề của ông đã trở thành dĩ vãng, không ai còn nhớ tới.

Chính sự gắn bó từ thuở ấu thơ ấy đã nuôi dưỡng trong ông một tình yêu bền bỉ với từng họa tiết nhỏ bé trên con dấu. Với ông, di sản gia tộc để lại vĩ đại hơn bất kỳ tài sản vật chất nào, bởi đó không chỉ là công việc, mà còn là một phần ký ức, một phần tâm hồn. Và rồi, ông quyết định rời xa bục giảng để quay về tiếp nối nghề truyền thống của gia đình - một lựa chọn không dễ dàng, nhưng đầy tâm huyết.

Ông Phạm Ngọc Toàn gắn bó với nghề khắc dấu gỗ thủ công cũng là một cái nợ với nghề truyền thống của gia đình.

Sự tinh xảo toát lên từ những công cụ thô sơ

Để tạo ra một tác phẩm điêu khắc thu nhỏ, sự am hiểu về vật liệu là điều tiên quyết. Phôi gỗ dùng để làm dấu thường là gỗ lồng mức hoặc gỗ thị, bởi chúng có đặc tính dẻo dai, thớ mịn, nhẹ và đặc biệt là độ ngấm mực cực kỳ đều, không bị nhòe hay nứt vỡ theo thời gian. Khác với những chiếc máy khắc laser hay máy CNC công nghiệp sản xuất hàng loạt vô hồn, mỗi nhát dao của người thợ thủ công đều mang theo nhịp thở và sự tính toán tỉ mỉ.

Mỗi sáng sớm, ông Phạm Ngọc Toàn đều tỉ mỉ tạo hình con dấu, từng đường dao thể hiện sự khéo léo và tâm huyết với nghề.

Trong quy trình làm dấu gỗ, công đoạn chạm khắc được xem là khó nhất, đòi hỏi sự kiên nhẫn và độ chính xác cao. Không có bất kỳ loại máy móc nào hỗ trợ, người thợ phải sử dụng những dụng cụ nhỏ như dao, đục, dũa để từng bước tạo hình. Từ những đường nét viền ngoài mỏng manh cho đến những chi tiết điêu khắc chìm nổi phức tạp bên trong, mọi thao tác đều phải dứt khoát nhưng vô cùng mềm mại. Dưới đôi bàn tay khéo léo của ông Toàn, những khối gỗ vô tri dần hiện lên những họa tiết tinh xảo, mang đậm dấu ấn văn hóa.

Sự kỳ công ấy cũng định hình nên thời gian chế tác. Ông cho biết, với những mẫu đơn giản, thời gian hoàn thành chỉ khoảng 15–20 phút. Nhưng với những đơn đặt hàng cầu kỳ, phức tạp, có khi phải mất đến cả tuần mới hoàn thiện được một sản phẩm. Cửa hàng khắc dấu Phúc Lợi của ông Toàn không chỉ là nơi làm việc, mà còn là không gian lưu giữ ký ức của một nghề xưa. Mỗi ngày, ông vẫn giữ thói quen mở cửa từ sáng sớm đến tối muộn, đón tiếp từng lượt khách ghé thăm.

Công đoạn khắc chữ đòi hỏi sự chính xác cao, mỗi nét khắc đều phải dứt khoát và tinh tế.

Giao thoa truyền thống và hơi thở thời đại

Bước qua những thăng trầm của lịch sử, một trong những thách thức lớn nhất của các làng nghề, phố nghề là làm sao để tồn tại trước sự thay đổi của nhu cầu xã hội. Nếu như trước đây, con dấu gỗ chủ yếu phục vụ cho nhu cầu in ấn hoặc mang yếu tố tâm linh, thì ngày nay, chúng đã được “khoác lên mình” một diện mạo mới. Những triện ấn họ tên, dấu logo thương hiệu bản quyền, hay các họa tiết cách điệu thanh nhã đang trở thành dòng sản phẩm mỹ nghệ đầy sức hút.

Nhiều khách hàng, đặc biệt là du khách, đặt làm những mẫu dấu đa dạng về hình thức để làm quà tặng, kỷ niệm. Đứng trước sự thay đổi đó, ông Toàn cũng chủ động điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu thị trường, sáng tạo thêm nhiều mẫu mã, kích thước và họa tiết phong phú hơn, nhưng vẫn giữ được cái hồn cốt truyền thống.

Những con dấu hoàn chỉnh, sẵn sàng đến tay người dùng mang theo giá trị thủ công và dấu ấn riêng biệt.

Tại không gian nhỏ bé này, có người đến đặt làm dấu, có người chỉ ghé xem, trò chuyện và lắng nghe câu chuyện về nghề. Dù là ai, ông cũng tiếp đón bằng sự niềm nở, tận tình, như chính cách ông nâng niu từng sản phẩm của mình. Sức sống của cửa tiệm nhỏ không hề héo mòn theo năm tháng, khi mà điều đặc biệt là khách hàng của cửa tiệm không chỉ có người dân Hà Nội, mà còn có rất nhiều du khách trong và ngoài nước.

Sự bùng nổ của công nghệ vô tình lại trở thành "bà đỡ" mát tay cho những giá trị thủ công. Theo ông Toàn, trong khoảng hai năm trở lại đây, nhờ sự lan tỏa của mạng xã hội và internet, cửa hàng của ông ngày càng được nhiều bạn trẻ biết đến. Không ít người tìm đến chỉ để tận mắt chứng kiến quá trình tạo ra một con dấu thủ công, hoặc để sở hữu một món quà mang đậm dấu ấn văn hóa Việt. Giờ đây, cửa hàng Phúc Lợi cũng đã được nhắc đến như một trong những điểm đến thú vị tại Hà Nội đối với du khách yêu thích trải nghiệm văn hóa truyền thống.

Cửa hàng khắc dấu gỗ của ông Toàn đã được đưa vào sách cẩm nang du lịch Việt Nam của Nhật Bản.

Mang bản sắc văn hóa vươn xa

Nhìn vào bức tranh tổng thể, bằng sự bền bỉ và tâm huyết của những người thợ như ông Toàn, nghề xưa không những được giữ gìn mà còn tìm được hướng đi mới. Những con dấu nhỏ bé giờ đây không chỉ là công cụ, mà còn trở thành những sản phẩm thủ công mang giá trị văn hóa, được trân trọng và nâng niu.

Bản đồ được bình chọn là một trong 10 điểm đến thú vị tại Hà Nội của du khách Nhật Bản dành tặng cho gia đình ông Toàn

Trong mắt vị nghệ nhân tóc đã điểm bạc, niềm vui lớn nhất của ông Toàn không nằm ở số lượng sản phẩm bán ra, mà ở việc ngày càng có nhiều bạn trẻ quan tâm đến nghề. Khi chứng kiến lớp người đi sau tìm đến cửa tiệm, mệt mỏi sau hàng giờ còng lưng đục đẽo dường như tan biến. Họ đến, lắng nghe, tìm hiểu và đôi khi là học hỏi, mong muốn góp phần gìn giữ một nét đẹp văn hóa truyền thống. Với ông, đó chính là tín hiệu đáng mừng cho tương lai của nghề khắc dấu.

Rất nhiều khách du lịch nước ngoài cũng đã biết đến cửa hàng của ông và tìm đến để tìm hiểu và đặt làm con dấu như một kỷ niệm.

Ông Toàn tâm niệm rằng, điều quan trọng nhất là giữ được nghề trước những biến động không ngừng của xã hội hiện đại. Bởi hơn cả một công việc, khắc dấu gỗ thủ công là một phần bản sắc dân tộc. Mỗi con dấu được tạo ra không chỉ mang hình hài của gỗ, mà còn chứa đựng câu chuyện, tâm huyết và cả linh hồn của người thợ. Ý nghĩa của chúng vượt ra khỏi ranh giới của một khu phố chật hẹp. Và khi những vị khách mang những con dấu ấy đến những vùng đất xa xôi, cũng là lúc văn hóa Việt Nam được lan tỏa, được kể lại theo một cách rất riêng - giản dị mà sâu sắc.

Một số sản phẩm con dấu của gia đình ông Phạm Ngọc Toàn.

Chiều muộn vương trên những mái ngói rêu phong của ba mươi sáu phố phường, nhịp sống bỗng chốc như ngưng đọng lại. Giữa phố cổ đông đúc, tiếng đục khắc vẫn đều đặn vang lên nơi góc nhỏ Hàng Quạt. Đó không chỉ là âm thanh của lao động, mà còn là nhịp đập bền bỉ của một nghề truyền thống đang được gìn giữ và tiếp nối qua thời gian. Những con người mẫn cán như ông Toàn đang thầm lặng làm nhiệm vụ bảo chứng cho lịch sử, để ngọn lửa tinh hoa tiếp tục rọi sáng vóc dáng của một nền văn hóa ngàn năm.