Nền kinh tế các nước Mỹ Latinh: Vượt khó

Phần trăm thay đổi GDP của các quý so với cùng kỳ năm trước của Peru, Colombia và Mỹ Latinh.

Trong quá trình chuẩn bị bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai làm Tổng thống của Colombia vào ngày 7/8, cái tên đầu tiên mà ông Juan Manuel Santos chấm cho nội các của ông là Mauricio Cardenas, người giữ chức vụ Bộ trưởng Tài chính. Đây không phải là điều bất ngờ: Sự bùng nổ đầu tư đã giúp nền kinh tế của nước này tăng trưởng tới 6,4% trong quý I vừa qua, so với cùng kỳ năm ngoái. Ông Cardenas cho biết, tăng trưởng trong quý II cũng rất khả quan. Chính phủ sẽ nâng dự báo tăng trưởng cho năm nay từ con số ban đầu 4,7%.

Theo số liệu của Cục thống kê Hành chính Quốc gia Colombia, con số 6,4% là con số tăng trưởng cao nhất tính từ năm 2011. Khu vực kinh tế năng động nhất là xây dựng với tăng trưởng đạt tới 17,2%. Các ngành ga, điện, nước cũng đạt tăng trưởng 3,1%. Các ngành khác ghi nhận sự tăng trưởng khả quan bao gồm các ngành dịch vụ công cộng, tư nhân và môi trường cộng đồng (6,3%), nông nghiệp (6,1%) và tài chính, bất động sản và dịch vụ kinh doanh (6,0%).

Các chỉ số về phát triển con người của Colombia cũng tương đối ổn định. Theo Báo cáo về Phát triển con người năm 2013, Colombia đứng thứ 91 trong số 186 quốc gia và được coi là nước nằm trong nhóm có chỉ số phát triển con người cao của thế giới.

Đây là một ngoại lệ đáng được tuyên dương giữa xu hướng khu vực: Mỹ La tinh nói chung sẽ có khả năng tăng trưởng ít hơn 2% trong năm nay, con số tồi tệ nhất kể từ năm 2009 (xem biểu đồ).

Sự kết thúc của thời kỳ bùng nổ hàng hóa, thời kỳ đã đưa cả khu vực tiến lên trong hơn một thập kỷ, sự phai nhạt dần của thời đại lãi suất thấp khi các ngân hàng trung ương ở các nước giàu chuẩn bị tăng lãi suất cùng một loạt các yếu tố cây nhà lá vườn khác đã kìm hãm sự phát triển của khu vực. Sự đi xuống được coi là đặc biệt bất ngờ ở Peru, nơi nền kinh tế- theo lời Bộ trưởng kinh tế Peru Luis Miguel Castilla- đang gặp "trục trặc".

Thậm chí, nếu nước này tăng trở lại trong quý IV như ông mong đợi, dự báo tăng trưởng hơn 4% trong năm nay vẫn dường như quá lạc quan. Đối với một quốc gia từ lâu đã được hưởng tăng trưởng "kiểu châu Á"- trung bình 6,4% một năm trong quãng thời gian 2003-2013- suy thoái là một bất ngờ gây khó chịu. Tuy nhiên, Colombia đã vượt qua Peru trở thành nền kinh tế phát triển nhanh nhất Mỹ Latinh. Cả hai quốc gia đều là những nhà xuất khẩu hàng hoá cỡ vừa với thị trường mở. Cả hai đều là thành viên của Liên minh tự do thương mại Thái Bình Dương. Vậy tại sao Colombia làm làm ăn tốt hơn so với Peru?

Câu trả lời bắt đầu với những gì Victor Bulmer-Thomas, một chuyên gia về Mỹ Latinh, gọi là "xổ số hàng hoá". Các mặt hàng xuất khẩu chính của Colombia là dầu và than đá, những thứ vẫn duy trì được giá trong vài năm qua. Peru phụ thuộc vào đồng và vàng cho một nửa số lượng hàng hoá xuất khẩu trong khi giá của chúng đã giảm (giảm mạnh trong trường hợp của vàng). Vì vậy, giá trị xuất khẩu của Peru đã giảm 9% trong năm ngoái trong khi đó xuất khẩu của Colombia chỉ giảm nhẹ.

Để giải thích sự tăng trưởng của Colombia, Bộ trưởng Tài chính Mauricio Cardenas cũng chỉ ra một vài cải cách chính phủ đã thực hiện. Năm ngoái, chính phủ đã thu xếp được lãi suất thế chấp thấp hơn thông qua một thỏa thuận giữa các ngân hàng cùng với trợ cấp nhà nước. Điều này góp phần thúc đẩy ngành xây dựng, ngành phát triển hơn 10% một năm. Theo ông Cardenas, những gì chính phủ bỏ ra hiện đang được thu hồi: 200 triệu USD tiền công cộng được đầu tư vào nhà ở đã thu về 2 tỷ USD.

Bên cạnh đó, một đạo luật vào năm 2012 đã cắt giảm thuế tiền lương một cách nặng nề trong khi việc tăng thuế thu nhập đối với hộ khá giả. Kết quả là số lượng việc làm tại khu vực kinh tế chính quy phát triển ở mức 8% một năm, trong khi việc làm của khu vực kinh tế không chính quy đã bắt đầu co lại, qua đó gia tăng năng suất. Các quan hệ đối tác công-tư trong đường giao thông và đường sắt đưa con số đầu tư lên 25 tỷ USD vào năm 2018.

Ông Santos cũng đã thực hiện quy tắc tài khoá mà theo đó thâm hụt ngân sách, yếu tố níu kéo tăng trưởng, đã giảm đều đặn xuống còn ít hơn 1% GDP. Điều đó đã thúc đẩy niềm tin của các nhà đầu tư. Vào tháng Ba, ngân hàng JP. Morgan, đã tăng hơn gấp đôi tỷ lệ trái phiếu Colombia trong hệ thống chỉ số các thị trường mới nổi của nó.

Ngược lại, Peru đang trải qua một năm rất khó khăn. Mức sống suy giảm khoảng 9% trong năm 2013. Đây là hậu quả cơ bản của suy giảm thương mại, điều đã nâng chi phí tài chính của một số công ty Peru bất cẩn. Các nhà phân tích đã dự kiến ​​sẽ tăng trưởng yếu trong tháng Bảy, nhưng con số này đã giảm nhẹ so với trong một số dự báo. GDP tăng 2,0% trong tháng tư, 4,9% trong tháng Ba và 5,7% trong tháng Hai. Cơ quan Số liệu Quốc gia INEI cho biết tăng trưởng kinh tế tích lũy của đất nước từ tháng Giêng đến tháng Năm  là 3,57%. Trong tháng Bảy, hoạt động trong lĩnh vực khai thác mỏ và hydrocarbon co lại còn 4,49%, trong khi lĩnh vực sản xuất giảm 2,53%. Các bước lùi tiếp theo sự suy giảm việc làm trong ngành đánh bắt cá và trồng trọt do biến đổi khí hậu, bế tắc trong đầu tư của chính quyền địa phương vì các vụ bê bối tham nhũng và các vấn đề kỹ thuật bất ngờ tại hai mỏ đồng lớn.

Để phản ứng với những bất lợi trên, chính phủ Peru đã thực hiện bơm tiền vào nền kinh tế. Tiền thưởng và tiền lương tăng thêm cho công chức nhà nước và các khoản vay bổ sung cho các doanh nghiệp nhỏ có giá trị hơn 1% GDP. Ông Castilla nhấn mạnh rằng, nền kinh tế sẽ phục hồi trong quý IV và một lần nữa sẽ tăng trưởng khoảng 6% trong cả hai năm 2015 và năm 2016.  Với việc khởi động các mỏ mới có chi phí thấp, sản lượng đồng sẽ tăng từ 20% trong năm tới, trong khi công tác xây dựng sẽ bắt đầu với các mối quan hệ đối tác công-tư trị giá 18 tỷ USD, trong đó bao gồm một đường ống dẫn khí và một đường tàu điện ngầm thứ hai cho Lima.

Hầu hết các nhà phân tích đều dự đoán rằng Peru sẽ sớm lấy lại vị trí dẫn đầu từ tay Colombia. Tuy nhiên điều đó không được đảm bảo. Sự phát triển mạnh mẽ kéo dài của Peru được dựa trên một hỗn hợp bao gồm việc đuổi kịp các nước trong khu vực sau thảm họa năm 1980, chính sách kinh tế đúng đắng (ban hành quy tắc tài chính vào năm 1999), khí thiên nhiên rẻ, và trên tất cả, sự bùng nổ của khai thác mỏ. Tuy nhiên, Peru hiện tại đang gặp phải rất nhiều trở ngại. Francisco Rodriguez, một nhà kinh tế tại Bank of America, cho rằng sự sụt giảm của giá khoáng sản, cùng với sự chậm trễ trong việc phát triển mỏ, đã khiến tiềm năng tăng trưởng của Peru xuống dưới 5% và nó sẽ còn tiếp tục giảm.

Đáp lại, Bộ trưởng kinh tế Peru Luis Miguel Castilla nhấn mạnh điều đó chỉ xảy ra "nếu chúng ta không làm gì cả". Chính phủ đã đưa ra kế hoạch giảm sự quan liêu và thúc đẩy đa dạng hoá trong khai thác mỏ. Nước này đã thực hiện những cải cách đầy hứa hẹn trong lĩnh vực dịch vụ dân sự và giáo dục. Những người chỉ trích thường nhằm vào chê bai sự vắng mặt của một cải cách thị trường lao động.

Ở Colombia, Bộ trưởng Tài chính Mauricio Cardenas tin tưởng rằng những con đường cao tốc mới sẽ tăng tiềm năng tăng trưởng GDP của đất nước lên 0,7% trong vòng 4 năm tới. Tổng thống Juan Manuel Santos cho biết, một thỏa thuận hòa bình với quân du kích FARO sẽ là một điểm cộng cho tăng trưởng, thông qua việc thúc đẩy sản lượng nông nghiệp, năng lượng và khuyến khích các nhà đầu tư. Tuy nhiên, những rủi ro vẫn tồn tại. Rủi ro lớn nhất liên quan đến ngành công nghiệp dầu mỏ. Những sự phá hoại của các lực lượng thù địch cùng với việc các nguồn dự trữ dầu suy giảm đang đe dọa sản lượng và cùng với đó là doanh thu của chính phủ. Hòa bình cũng đồng nghĩa với việc chia cổ tức cho các lực lượng chống đối. Nhiệm vụ tiếp theo ông Carenas có thể là để thúc đẩy hơn nữa việc tăng thuế.

"Xổ số hàng hoá" cung cấp cho các nước cơ hội. Sự phát triển đến từ việc sử dụng chúng để tạo ra các nền kinh tế hiệu quả hơn. Colombia hiện nay có lợi thế hơn Peru; cho dù nền kinh tế của cả hai đều tốt hơn nhiều so với các nước láng giềng Nam Mỹ của họ.

Phúc Lê