"Hạt nhân số" - Chìa khóa để chiến dịch 100 ngày tạo chuyển biến thực chất

Kế hoạch số 05-KH/BCĐTW của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đặt mục tiêu trong 100 ngày làm việc, từ ngày 10/7 đến 30/11/2026, tập trung xử lý dứt điểm các điểm nghẽn về chuyển đổi số. Trao đổi với PetroTimes, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, để chiến dịch tạo chuyển biến thực chất, yếu tố then chốt không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở con người, dữ liệu và khả năng hình thành những “hạt nhân số” đủ mạnh để dẫn dắt quá trình chuyển đổi trên diện rộng.

Chuyển đổi số phải bắt đầu từ con người và dữ liệu

Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, chuyển đổi số không đơn thuần là đưa một số thủ tục, quy trình từ môi trường giấy tờ lên môi trường điện tử, mà là một cuộc thay đổi sâu rộng, tác động từ thể chế, con người, công nghệ đến phương thức và cảm xúc làm việc. Đây là quá trình chuyển từ nền tảng truyền thống sang nền tảng số, đòi hỏi sự thay đổi từ gốc đến ngọn.

Trong bối cảnh đó, việc triển khai “Bình dân học vụ số” được ông đánh giá là một hướng đi phù hợp với yêu cầu thực tế. Mục tiêu không chỉ là giúp một bộ phận người dân biết sử dụng các ứng dụng công nghệ, mà phải phổ cập kỹ năng số đến mọi lứa tuổi, từng bước hình thành người dùng số trong toàn xã hội.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, chuyển đổi số không đơn thuần là đưa một số thủ tục, quy trình từ môi trường giấy tờ lên môi trường điện tử, mà là một cuộc thay đổi sâu rộng, tác động từ thể chế, con người, công nghệ đến phương thức và cảm xúc làm việc.

Từ định danh, thanh toán, sử dụng thiết bị số đến chữ ký số, người dân cần được trang bị những kỹ năng cơ bản để có thể chủ động tiếp cận các dịch vụ số. Cùng với đó, các loại văn bản, giấy tờ và hồ sơ cũng cần được số hóa đồng bộ, từ giấy tờ nhà đất đến hồ sơ, thủ tục hành chính. Khi dữ liệu được số hóa đầy đủ, mục tiêu thực hiện thủ tục hành chính toàn trình, liên thông ở các cấp mới có cơ sở để triển khai hiệu quả.

Tuy nhiên, bài toán quan trọng hơn cả là phải đồng bộ được các nền tảng. Cơ sở dữ liệu cần thống nhất, dùng chung, thường xuyên cập nhật và bảo đảm độ chính xác, tin cậy. Dữ liệu phải “đúng, đủ, sạch, sống”, có khả năng chia sẻ và sử dụng thống nhất.

Nếu dữ liệu không chính xác, không rõ nguồn gốc hoặc không được cập nhật, những nền tảng xây dựng trên đó rất khó phát huy hiệu quả. Khi ấy, không chỉ cơ quan quản lý gặp khó khăn mà cả doanh nghiệp và người dân cũng khó có thể tin tưởng, khai thác và sử dụng dữ liệu.

Cùng với dữ liệu là bài toán nhân lực. PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, phải có đội ngũ đủ năng lực để xây dựng, quản trị và vận hành các nền tảng số. Trước hết cần hình thành những nền tảng chuẩn, có khả năng kết nối, sau đó mới phân nhánh theo từng lĩnh vực như khu vực công, khu vực tư, giáo dục, y tế và các ngành kinh tế khác.

Ông cũng đề xuất cần có một nền tảng chung cho cả nền kinh tế, có thể hình dung như một “kiến trúc tổng thể”, trong đó bao quát các lĩnh vực, ngành nghề. Để bảo đảm các hệ thống có thể kết nối, liên thông, cần một “tổng công trình sư” về chuyển đổi số có khả năng nhìn toàn bộ hệ thống, thiết kế kiến trúc tổng thể và điều phối các nền tảng.

Tạo “hạt nhân số” để lan tỏa năng lực số

Từ góc độ nguồn nhân lực, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, điểm xuất phát của chiến dịch 100 ngày phải là đội ngũ cán bộ. Đây phải là lực lượng tiên phong, có năng lực và kỹ năng số đủ tốt để không chỉ thực hiện công việc trên nền tảng số mà còn có thể hướng dẫn những người khác.

Theo ông, đội ngũ nòng cốt này cần được xây dựng theo hướng tinh hoa, chuyên nghiệp, đồng thời phải được đào tạo thường xuyên. Chuyển đổi số là lĩnh vực còn tương đối mới, được triển khai mạnh trong khoảng 5 năm trở lại đây, vì vậy năng lực của đội ngũ cũng phải liên tục được cập nhật.

(Ảnh minh họa)

Đáng chú ý, ông nhấn mạnh nguyên tắc “dạy thầy trước khi thầy đi dạy người khác”. Những chuyên gia, cán bộ làm việc ở các khâu trọng yếu phải thành thạo chuyển đổi số trước, sau đó mới có thể đào tạo, hướng dẫn và truyền lại kiến thức cho lực lượng khác.

“Nếu cấp trên chưa hiểu, chưa thành thạo mà yêu cầu cấp dưới thực hiện thì rất dễ dẫn đến tình trạng lúng túng”, ông phân tích. Vì vậy, muốn tạo chuyển biến nhanh trong 100 ngày, cần tập trung nâng cấp năng lực cho lực lượng nòng cốt trước khi lan tỏa ra toàn xã hội.

Theo ông, ít nhất bốn lực lượng cần được huy động mạnh mẽ gồm các tập đoàn công nghệ trong nước, các trường đại học, đội ngũ chuyên gia và các tập đoàn công nghệ nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam. Việc kết nối các lực lượng này cần được đặt trong một đề án tổng thể, qua đó nâng cấp trình độ số của toàn xã hội.

Quá trình này cũng cần được thực hiện theo từng cấp độ. Từ “Bình dân học vụ số”, có thể tiến tới các cấp độ như trung học số, cao đẳng số, đại học số và tiếp tục nâng cấp theo từng giai đoạn. Việc đánh giá định kỳ, chẳng hạn khoảng ba tháng một lần, sẽ giúp năng lực số của người dân, cán bộ, doanh nghiệp và tổ chức được cải thiện liên tục.

Bên cạnh đào tạo đại trà, cần có các chương trình miễn phí và những cuộc thi về tài năng số để phát hiện, bồi dưỡng nhân tố có năng lực. Xa hơn, mục tiêu là hình thành văn hóa số với những mô hình cụ thể như xã, phường chuẩn về số; doanh nghiệp chuẩn về số; trường đại học chuẩn về số; cơ quan số hay gia đình số.

AI phải trở thành công cụ nâng năng suất

Trong quá trình chuyển đổi số, sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đang đặt ra yêu cầu mới đối với giáo dục đại học và thị trường lao động. Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, câu hỏi hiện nay không còn đơn giản là có nên sử dụng AI hay không, mà là giáo viên và sinh viên sử dụng AI như thế nào để nâng cao hiệu quả giảng dạy, học tập và nghiên cứu.

Ông cho rằng, cần khuyến khích sử dụng AI ở mức tối đa, đặc biệt trong các hoạt động tạo ra tri thức. AI nên được xem là công cụ đắc lực giúp nâng cao năng lực trí tuệ của con người, mở rộng nguồn thông tin, đổi mới phương pháp làm việc và nâng cao năng suất. Mục tiêu không phải để AI thay thế con người mà giúp con người làm được những công việc trước đây chưa từng làm được, qua đó tạo ra năng suất và giá trị mới.

Nếu được sử dụng đúng cách, AI có thể góp phần giúp xã hội vận hành nhanh hơn, giảm chi phí, hạn chế trì trệ và lãng phí, đồng thời nâng cao chất lượng và hiệu quả công việc. Quan trọng hơn, quá trình làm chủ công nghệ sẽ góp phần củng cố niềm tin đối với công nghệ và thúc đẩy năng lực sáng tạo của mỗi cá nhân.

Tuy nhiên, để AI và các công nghệ mới thực sự phát huy hiệu quả, mối quan hệ giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và người dân cũng cần được nâng lên một tầm cao mới. Theo chuyên gia, không thể tiếp tục để mỗi cơ quan, ngành hay địa phương tự xây dựng một hệ thống riêng. Điều cần thiết là những nền tảng số dùng chung, có khả năng kết nối, liên thông và phục vụ nhiều nhóm đối tượng.

Trong mô hình đó, các bộ, ngành, cơ quan Nhà nước và trường đại học phải trở thành lực lượng tiên phong trong xây dựng, ứng dụng và vận hành nền tảng số. Các tập đoàn công nghệ đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ mới, trong đó có 5G, hướng tới 6G và các công nghệ mạng thế hệ mới.

Điểm quan trọng là phải có lực lượng đi trước. Những “hạt nhân” tiên phong về thể chế, con người và công nghệ cần thử nghiệm, kiểm chứng các mô hình mới, sau đó mới chuyển giao và nhân rộng. Khi mô hình mẫu hoạt động hiệu quả, quá trình phổ cập sẽ có cơ sở và tốc độ nhanh hơn.

Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, 100 ngày cao điểm không nên được xem là một chiến dịch có điểm kết thúc rõ ràng, mà phải là “phát đạn đầu tiên” của một quá trình lớn hơn. Kết quả quan trọng nhất sau 100 ngày không chỉ là hoàn thành một số nhiệm vụ hay xử lý một số điểm nghẽn, mà phải hình thành được phương thức làm việc mới dựa trên nền tảng số.

Việt Nam - Hoa Kỳ đẩy mạnh hợp tác công nghiệp, năng lượng và kinh tế số

Đẩy mạnh chuyển đổi số để giảm thiểu rủi ro tai nạn lao động ngành Xây dựng

TKV đẩy mạnh chuyển đổi số hướng tới quản trị hiện đại

Chuẩn hóa 102 triệu thuê bao, thúc đẩy ngân hàng số an toàn hơn