Bài toán nội địa hóa thiết bị điện và gợi mở cho doanh nghiệp Việt

TS. Phạm Văn Quân: Việc làm chủ công nghệ qua mô hình trạm biến áp 500kV tại Đông Anh, sản phẩm do doanh nghiệp trong nước phát triển là một ví dụ điển hình.

Tại Diễn đàn “Chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu và cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam” diễn ra ngày 18/9, TS. Phạm Văn Quân cho rằng cơ hội đang mở ra rất lớn khi Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào các chuỗi sản xuất toàn cầu. Tuy nhiên, để biến cơ hội thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước, chính sách công nghiệp cần giải quyết những điểm nghẽn mang tính nền tảng, từ thị trường, vốn, công nghệ đến khả năng kết nối giữa doanh nghiệp nội địa và khu vực FDI.

Các chỉ tiêu kinh tế năm 2026 cho thấy nền kinh tế tiếp tục duy trì đà tăng trưởng tích cực. GDP 6 tháng đầu năm 2026 tăng 8,18% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 8 tháng, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa vượt 770 tỷ USD. Việt Nam cũng tiếp tục nâng vị thế trong nền kinh tế thế giới, đứng thứ 23 về GDP tính theo sức mua tương đương (PPP), theo số liệu được dẫn tại diễn đàn.

Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực là một nghịch lý đáng chú ý: khu vực FDI vẫn đóng vai trò rất lớn trong hoạt động xuất nhập khẩu, trong khi năng lực cung ứng của doanh nghiệp nội địa chưa theo kịp nhu cầu của các tập đoàn đa quốc gia.

Trong 8 tháng năm 2026, Việt Nam nhập siêu khoảng 20 tỷ USD; cơ cấu nhập khẩu chủ yếu (94%) là tư liệu sản xuất, phản ánh nhu cầu lớn về máy móc, thiết bị, nguyên liệu và đầu vào phục vụ sản xuất. Điều này đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực sản xuất trong nước đối với các sản phẩm, linh kiện và vật liệu có khả năng nội địa hóa.

Theo TS. Phạm Văn Quân, vấn đề không chỉ nằm ở quy mô doanh nghiệp mà còn ở khả năng tham gia vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn. Doanh nghiệp Việt vẫn phải đối mặt với ba điểm nghẽn lớn: kết nối thị trường chưa hiệu quả, khả năng tiếp cận nguồn vốn ưu đãi còn hạn chế và lựa chọn công nghệ chưa thực sự phù hợp với năng lực cũng như nhu cầu của thị trường. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp nội địa chưa tạo được hiệu ứng lan tỏa tương xứng.

Một thay đổi quan trọng trong tư duy chính sách công nghiệp được TS. Phạm Văn Quân đề cập là cần tạo ra thị trường đầu tiên cho những sản phẩm công nghiệp có tiềm năng.

Thay vì chỉ đặt yêu cầu doanh nghiệp phải đủ năng lực rồi mới tham gia thị trường, chính sách có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp có đơn hàng, có quy mô thị trường ban đầu, từ đó đầu tư công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất.

Cách tiếp cận này được đặt trong định hướng xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm. Chẳng hạn, câu chuyện nội địa hóa thiết bị điện cao thế là một ví dụ.

Một minh chứng cụ thể là quá trình nghiên cứu, thiết kế và chế tạo máy biến áp 500 kV của Tổng công ty Thiết bị điện Đông Anh (EEMC). Năm 2024, EEMC đã thiết kế, chế tạo thành công và xuất xưởng tổ máy biến áp lực 500 kV - 3×300 MVA. Đến cuối năm 2025, tổ máy được đóng điện thành công tại Trạm biến áp 500 kV Hòa Bình, trở thành tổ máy biến áp 500 kV - 900 MVA đầu tiên do Việt Nam chế tạo được đưa vào vận hành trên lưới điện quốc gia.

Tuy nhiên, nội địa hóa không chỉ dừng ở việc chế tạo thiết bị hoàn chỉnh trong nước mà cần từng bước phát triển hệ sinh thái cung ứng vật liệu, linh kiện và phụ tùng, qua đó nâng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước. Từ trường hợp máy biến áp 500 kV có thể gợi mở cơ chế tạo “thị trường đầu tiên” cho các sản phẩm công nghiệp quan trọng do doanh nghiệp Việt Nam nghiên cứu, thiết kế và chế tạo, thông qua thử nghiệm, đánh giá, sử dụng lần đầu và mở rộng ứng dụng khi đáp ứng đầy đủ yêu cầu về tiêu chuẩn, chất lượng, an toàn và hiệu quả kinh tế. Qua đó, kết quả nghiên cứu và năng lực công nghệ trong nước có thể từng bước chuyển thành sản phẩm thương mại và năng lực cạnh tranh thực tế.

EVN khuyến cáo về tình trạng giả mạo nhãn hiệu máy biến áp EEMC trên thị trường

Qua rồi thời kỳ thiết bị điện mặt trời giá rẻ!

Cần Thơ ban hành chính sách hỗ trợ dự án thiết kế chip bán dẫn

Thiết bị điện sản xuất trong nước được ưu đãi giá không quá 10% khi đặt hàng