Bài 1: Ngành thủy điện bước vào cuộc đua mới giữa xu thế chuyển dịch năng lượng

Theo thống kê của ngành điện, trong 6 tháng đầu năm 2025, sản lượng điện toàn hệ thống đạt khoảng 155,79 tỷ kWh, trong đó thủy điện đóng góp khoảng 36,5 tỷ kWh, tương đương 23,4% tổng sản lượng điện. Điều này cho thấy dù không còn chiếm tỷ trọng áp đảo như trước, thủy điện vẫn là nguồn điện quan trọng trong hệ thống năng lượng quốc gia.

Trong bối cảnh nhu cầu điện liên tục tăng, cùng với việc thị trường điện cạnh tranh từng bước hình thành, các doanh nghiệp thủy điện đang phải thích ứng với nhiều thách thức mới, từ biến động thủy văn, cạnh tranh trên thị trường điện cho đến giới hạn về dư địa phát triển dự án mới.

Hệ sinh thái doanh nghiệp thủy điện khá đa dạng

Thủy điện là lĩnh vực có sự tham gia của nhiều thành phần doanh nghiệp, từ các tập đoàn nhà nước, doanh nghiệp cổ phần cho tới các nhà đầu tư tư nhân.

Ở nhóm doanh nghiệp nhà nước, lực lượng chủ đạo vẫn là Tập đoàn Điện lực Việt Nam cùng các đơn vị thành viên. EVN hiện đang quản lý và vận hành nhiều công trình thủy điện lớn của quốc gia như Thủy điện Hòa Bình, Thủy điện Sơn La hay Thủy điện Lai Châu. Đây đều là những nhà máy có công suất hàng nghìn MW, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp điện nền, điều tiết lũ và bảo đảm nguồn nước cho hạ du.

Trong bối cảnh nhu cầu điện liên tục tăng, cùng với việc thị trường điện cạnh tranh từng bước hình thành, các doanh nghiệp thủy điện đang phải thích ứng với nhiều thách thức mới...

Cùng với khu vực nhà nước, nhiều doanh nghiệp cổ phần cũng tham gia đầu tư và vận hành các nhà máy thủy điện vừa và nhỏ. Có thể kể đến các doanh nghiệp niêm yết như Công ty Cổ phần Thủy điện Vĩnh Sơn - Sông Hinh, Công ty Cổ phần Thủy điện Miền Trung hay Công ty Cổ phần Thủy điện Sông Ba Hạ. Những doanh nghiệp này thường sở hữu một hoặc vài nhà máy với công suất từ vài chục đến vài trăm MW.

Ngoài ra, nhiều tập đoàn tư nhân lớn cũng tham gia đầu tư thủy điện, đặc biệt trong giai đoạn phát triển mạnh của thủy điện vừa và nhỏ từ khoảng năm 2005 đến 2015. Nhờ đó, hệ thống doanh nghiệp thủy điện tại Việt Nam khá phong phú, với hàng trăm doanh nghiệp đang tham gia vận hành hoặc đầu tư các dự án.

Sự đa dạng này tạo ra một hệ sinh thái doanh nghiệp thủy điện với quy mô và năng lực rất khác nhau. Một số doanh nghiệp sở hữu nhà máy lớn, nguồn nước ổn định và hiệu quả tài chính tốt, trong khi nhiều doanh nghiệp nhỏ phụ thuộc mạnh vào điều kiện thủy văn từng năm.

Hiệu quả kinh doanh phụ thuộc lớn vào thủy văn

Một đặc điểm nổi bật của ngành thủy điện là hiệu quả kinh doanh phụ thuộc rất lớn vào lượng nước về hồ. Trong những năm thủy văn thuận lợi, sản lượng phát điện tăng cao, doanh nghiệp có thể đạt lợi nhuận tốt. Ngược lại, khi hạn hán hoặc lượng nước về hồ thấp, sản lượng phát điện có thể giảm mạnh.

Chẳng hạn, trong 5 tháng đầu năm 2025, sản lượng thủy điện đạt khoảng 25,7 tỷ kWh, chiếm 20,1% tổng sản lượng điện toàn hệ thống. Con số này cho thấy mức độ huy động thủy điện vẫn khá lớn, song tỷ trọng có thể biến động theo từng mùa mưa – khô.

Ngoài yếu tố thủy văn, việc tham gia thị trường phát điện cạnh tranh cũng ảnh hưởng đáng kể đến doanh thu của các doanh nghiệp thủy điện. Khi hệ thống điện có nhiều nguồn cung giá thấp như điện gió hoặc điện mặt trời, một số nhà máy thủy điện có thể bị giảm huy động trong một số thời điểm.

Bên cạnh đó, nhu cầu điện của Việt Nam đang tăng rất nhanh. Năm 2025, công suất tiêu thụ điện toàn quốc đã nhiều lần lập kỷ lục mới, có thời điểm đạt khoảng 54.500 MW. Điều này khiến hệ thống điện cần huy động linh hoạt nhiều loại nguồn điện, trong đó thủy điện vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết phụ tải.

Tuy nhiên, với nhiều doanh nghiệp thủy điện vừa và nhỏ, quy mô hồ chứa hạn chế khiến khả năng điều tiết thấp, sản lượng phát điện chủ yếu phụ thuộc vào lượng nước theo mùa. Điều này làm cho kết quả kinh doanh của nhiều doanh nghiệp biến động khá lớn giữa các năm.

Hiện nay, thủy điện vẫn giữ vị trí quan trọng nhưng không còn là nguồn chiếm ưu thế tuyệt đối.

Dư địa phát triển dự án mới ngày càng hạn chế

Một thực tế được nhiều chuyên gia năng lượng nhận định là tiềm năng thủy điện lớn của Việt Nam gần như đã được khai thác gần hết. Các dự án thủy điện lớn trên các hệ thống sông chính đã được xây dựng trong nhiều năm qua.

Trong giai đoạn trước, thủy điện từng chiếm tỷ trọng rất lớn trong cơ cấu nguồn điện. Tuy nhiên, khi hệ thống điện mở rộng và các nguồn năng lượng khác phát triển mạnh, tỷ trọng thủy điện đã giảm dần. Hiện nay, thủy điện vẫn giữ vị trí quan trọng nhưng không còn là nguồn chiếm ưu thế tuyệt đối.

Việc phát triển các dự án thủy điện mới cũng đối mặt với nhiều rào cản. Các yêu cầu về bảo vệ môi trường, bảo tồn hệ sinh thái và sử dụng đất ngày càng chặt chẽ hơn, khiến quá trình phê duyệt dự án trở nên khó khăn hơn. Nhiều địa phương cũng thận trọng hơn khi xem xét các dự án thủy điện nhỏ.

Trong bối cảnh đó, xu hướng phát triển của ngành thủy điện đang chuyển từ mở rộng sang nâng cao hiệu quả vận hành các nhà máy hiện có. Một số dự án mở rộng công suất cũng đang được triển khai, chẳng hạn dự án mở rộng của Thủy điện Trị An nhằm tăng khả năng phát điện và điều tiết hệ thống.

Đồng thời, Việt Nam cũng bắt đầu triển khai mô hình thủy điện tích năng - một giải pháp lưu trữ năng lượng quy mô lớn cho hệ thống điện. Dự án thủy điện tích năng đầu tiên đang được xây dựng tại Bác Ái, được kỳ vọng sẽ giúp cân bằng hệ thống điện khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng cao.

Trong dài hạn, vai trò của thủy điện trong hệ thống năng lượng Việt Nam có thể không còn tăng mạnh về quy mô, nhưng vẫn giữ ý nghĩa chiến lược. Không chỉ cung cấp điện năng, thủy điện còn giúp điều tiết lũ, cấp nước cho nông nghiệp, đồng thời đóng vai trò “pin nước” tự nhiên giúp hệ thống điện vận hành linh hoạt.

Có thể nói, sau giai đoạn phát triển nhanh trong nhiều thập niên, ngành thủy điện Việt Nam đang bước vào giai đoạn ổn định hơn. Với các doanh nghiệp trong lĩnh vực này, thách thức không chỉ là khai thác hiệu quả các nhà máy hiện có, mà còn là thích ứng với sự thay đổi của thị trường điện và xu hướng chuyển dịch năng lượng trong những năm tới.

Nghiệm thu hoàn thành, đưa Nhà máy Thủy điện Hòa Bình mở rộng vào khai thác

EVN khởi công, khánh thành nhiều dự án, công trình điện chào mừng Đại hội lần thứ XIV của Đảng

EVNGENCO1 triển khai giải pháp, sẵn sàng cho cao điểm mùa khô 2026

Tối ưu vận hành thủy điện: “Mắt xích” bảo đảm an ninh năng lượng

Những “kỹ sư nông dân” ở Nhà máy Thủy điện Hủa Na