Vì sao nhiều người thích về hưu sớm ở tuổi 40?

Về hưu từng là điều đáng sợ một thời

Trước khi nói về những người 40 tuổi đang tính chuyện dừng lại sớm, có lẽ nên nhìn lại một thời, chỉ hai hoặc ba mươi năm trước, khi “về hưu” từng mang một ý nghĩa gần như ngược hẳn.

Đã 12 năm kể từ ngày ông T.T. Hải, năm nay 72 tuổi, cầm quyết định nghỉ hưu trong tay, nhưng ngày nào ông cũng dậy đúng 6 giờ sáng, trước khi bước ra khỏi cửa, ông cũng không quên tắm và xức chút nước hoa; quần áo cũng vậy, luôn là lượt phẳng phiu như hồi còn đi làm. Với ông, đó là thói quen tốt từ lâu nay, ông nghĩ tuy già nhưng phải chỉn chu nhưng nhiều lúc nhìn vào những thói quen đó, ông không khỏi chạnh lòng nhớ về thuở còn đương chức.

Một bộ phận những người ở độ tuổi trên dưới 40 đã và đang tính đến chuyện nghỉ hưu sớm bởi nhiều lý do.

Từng là cán bộ tại một cơ quan nhà nước ở Hà Nội, đến tuổi nghỉ hưu theo quy định, ông đã xin ở lại thêm với lý do hoàn toàn chính đáng và thậm chí còn được nhiều người ủng hộ: còn sức khỏe, còn kinh nghiệm, bỏ phí thì tiếc. Ông chỉ thực sự đồng ý rời vị trí khi cơ quan cần chỗ cho một cán bộ trẻ hơn theo đúng chủ trương: “Ưu tiên người trẻ, có năng lực và tinh thần cống hiến”. Mà ở cái tuổi của ông lúc đó, mọi thứ đã như ngọn đèn sắp cạn dầu.

Ông kể lại chuyện đó không phải như một sự nuối tiếc, mà như một lẽ tự nhiên của thời mình: “Ngày ấy nghỉ hưu sớm là chuyện họa hoằn lắm, thường do sức khỏe không cho phép. Chứ đang khỏe mạnh mà xin nghỉ thì người ta nhìn mình lạ lắm, thậm chí có người đến tận nhà làm “công tác tư tưởng” để mình suy nghĩ lại”.

Ông không phản đối chuyện những người trẻ hơn muốn dừng lại sớm. Ông chỉ thấy lạ, và đôi khi có chút chạnh lòng, khi nghĩ về khoảng cách giữa hai cách nhìn. Thời ông, ở lại thêm là một vinh dự phải xin, thậm chí “trầy da tróc vảy” mới có; còn bây giờ, rời đi sớm được bàn tán nhiều hơn và còn được... ngưỡng mộ.

Khi những con số không còn giống nhau

Nếu chỉ nhìn bằng con mắt của người ngoài cuộc, sẽ dễ kết luận đây là một trào lưu xa xỉ, chỉ dành cho thiểu số may mắn. Điều đó không sai, nhưng chưa đủ. Cái thay đổi lớn nhất không nằm ở số dư tài khoản của vài cá nhân, mà nằm ở cách cả một thế hệ nhìn nhận lại mối quan hệ giữa lao động và cuộc sống cá nhân - khi tuổi thọ trung bình của người Việt đã tăng thêm gần một thập kỷ so với ba mươi năm trước, và phần lớn không còn xem việc dựa vào con cái lúc về già là điều đương nhiên.

Nhưng con số ấy không giống nhau với tất cả mọi người. Anh N.M. Tiến hiểu điều đó hơn ai hết. Năm nay 45 tuổi, tốt nghiệp ngành công nghệ thông tin tại Cuba gần 20 năm trước, hiện anh làm nhân viên kỹ thuật cho một công ty xuất nhập khẩu ở Hà Nội - phụ trách sửa máy in, kết nối mạng, cài đặt phần mềm cho nhân viên văn phòng và đủ các thứ việc không tên. Công việc hiện tại, theo lời anh, “không hẳn là nghề mình học, nhưng là nghề nuôi được gia đình” - một sự thỏa hiệp âm thầm mà rất nhiều người cùng thế hệ anh cũng đang sống cùng.

Vài tháng trước, một người bạn gửi vào nhóm chat lớp cũ một bảng tính được tạo bởi AI: chỉ cần điền tuổi, chi tiêu hằng tháng và số tiền tiết kiệm, công cụ AI sẽ tự tính ra năm nào có thể “nghỉ hưu”. Anh Tiến cũng điền thử xem “đường quan lộ” của mình đến đâu thì những con số hiện ra lại như một gáo nước lạnh tạt thẳng vào anh. Với khoản học phí của hai đứa con đang tuổi cấp hai, cấp ba, cộng các khoản chi tiêu hàng tháng cho gia đình hai bên, anh cần đi làm thêm ít nhất 15 nữa mới chạm tới con số ấy. Vậy là chút hy vọng nghỉ hưu ở tuổi 45 bị dập tắt, hoàn toàn khác với những gì anh đọc được trên các hội nhóm.

Anh không giấu sự chạnh lòng khi nhắc lại chuyện đó, nhưng cũng không oán trách. “Mình không phải kiểu người tính xong rồi nghỉ ngay được”, anh nói. “Nhưng ít ra giờ mình biết chính xác mình còn cách bao xa”. Với anh Tiến cũng như rất nhiều người làm những công việc bình thường như anh, “hưu sớm” không phải một cánh cửa đang mở, mà là một điều xa vời bởi họ chưa đủ tự tin về tài chính để bắt đầu một cuộc sống ít phải lo nghĩ hơn về đồng tiền - đó là những con số nặng nề nhắc họ phải đi tiếp.

Nhưng không phải ai cũng bị những con số ấy chặn lại. Có người đã chọn cách nhìn lại cuộc đời mình theo một hướng hoàn toàn khác, chậm rãi và ít ồn ào hơn nhiều.

Nhiều hội nhóm trên mạng xã hội quy tụ những người ở độ tuổi trung niên hoặc chưa đến tuổi về hưu cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm, vấn đề trong công việc và trong cuộc sống.

Lựa chọn tính toán lại cuộc đời

Cô P.T. Hương dạy tiếng Anh ở một trường công lập tại Thủ đô luôn giữ thói quen đến trường từ sớm để tránh tắc đường. Suốt 20 năm nay, đúng 7 giờ kém 15 cô đã có mặt ở trường, kiểm tra và sắp xếp lại giáo án cho tiết học. Hằng sáng, cô có một thói quen ngồi lặng im một lúc nhìn ngắm học sinh ùa vào sân trường. Đôi khi, trong khoảng lặng đó cô đã tự hỏi: “Nếu năm học này là năm cuối cùng đứng lớp, mình có tiếc không?”.

Người suốt 20 năm chưa từng nói “không” với bất cứ công việc nào cơ quan giao phó, nhưng cách đây vài tháng cô đã dứt khoát từ chối đề nghị của ban giám hiệu về việc đưa cô lên làm trưởng bộ môn - vị trí mà phải phấn đấu rất nhiều mới có được. Sau quyết định đó, không có chuyện gì xảy ra: bộ môn có người phụ trách khác, giờ đứng lớp của cô Hương vẫn được giữ nguyên nhưng cô thấy vui - vui vì cuối cùng cô đã biết từ chối, vui vì cô có thể dành thời gian cho gia đình và bản thân.

Cái “không có gì xảy ra” ấy cũng khiến cô nhận ra một điều: suốt 20 năm, cô luôn tin rằng nếu mình lùi lại một bước, điều gì đó quan trọng sẽ mất đi. Hóa ra không phải vậy. Và chính điều cô nhận ra là thứ đang âm thầm viết lại định nghĩa về việc nghỉ hưu trong đầu rất nhiều người ở tuổi cô hôm nay.

10 năm trước, nếu ai đó ở tuổi ngoài 20 tuyên bố sẽ nghỉ hưu ở tuổi 40, dư luận nhìn họ bằng ánh mắt tò mò thậm chí dè bỉu. Họ bị cho là ngông cuồng, ảo tưởng, hoặc lười biếng. Trào lưu độc lập tài chính, nghỉ hưu sớm khi ấy chỉ nhen nhóm lên về mặt lý thuyết của một nhóm nhỏ người trẻ; họ tính bằng những công thức như tiết kiệm 50-70 phần trăm thu nhập và cái kiểu tính toán “đếm cua trong lỗ” đó đã nhanh chóng sụp đổ trước biến cố đầu tiên của người trưởng thành: học phí, viện phí, trả nợ ngân hàng…

Nhưng khi chính những người ở độ tuổi 40-45, thế hệ đã dành ra hơn 20 năm để lao động bắt đầu nói về việc dừng lại thì, câu chuyện đó lại mang một trọng lượng khác. Cô Hương không dùng từ “nghỉ hưu”, cũng chưa từng đọc một cuốn sách nào về độc lập tài chính. Điều cô làm đơn giản hơn nhiều: cô ngồi cùng chồng, giở sổ tiết kiệm và giấy tờ vay ngân hàng ra tính lại. Căn hộ đã trả hết từ ba năm trước. Khoản dạy thêm trước kia đem lại nguồn thu ngoài lương đã giảm hẳn sau khi ngành giáo dục siết lại quy định dạy thêm ngoài nhà trường. Với tình hình kinh tế nói chung như hiện tại thì gia đình cô chẳng dư dả là bao.

Sau một học kỳ cân nhắc, cô xin chuyển sang dạy hợp đồng bán thời gian thay vì đứng lớp trọn tuần. Thêm vào đó, cô nhận thêm vài buổi phụ đạo tại nhà theo nguyện vọng của một số phụ huynh thân thiết và chỉ dạy trong tuần, đến 8 giờ tối. Buổi sáng đầu tiên không phải đến trường đúng giờ, cô vẫn tự động thức dậy lúc 6 giờ kém 15, nằm im trong khoảng lặng lạ lẫm, và thấy hụt hẫng hơn cô nghĩ. “Không phải nhớ việc, mà nhớ cái cảm giác sáng nào cũng có người đợi mình ở lớp”, cô nói.

Với cô, cũng như với nhiều người khác, “nghỉ hưu sớm” hóa ra không phải là điểm dừng, mà là một khúc rẽ: nơi công việc không còn là con đường duy nhất, mà trở lại đúng vị trí của nó - một phần của cuộc sống, không phải toàn bộ cuộc sống. Và cô đã cảm thấy nhẹ nhõm hơn sau quyết định của mình.

Chuyên gia nói gì về xu hướng “hưu non”?

Ba câu chuyện của ông Hải, anh Tiến và cô Hương đặt ra một câu hỏi lớn hơn: đây chỉ là tâm lý nhất thời của một nhóm người, hay là dấu hiệu của một sự dịch chuyển sâu hơn trong cách xã hội nhìn về lao động và cuộc sống? Theo các chuyên gia tâm lý thì “hưu non” hiếm khi đồng nghĩa với việc ngừng làm việc.

Theo PGS.TS Phạm Thị Thu Hoa, giảng viên Khoa Tâm lý, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, những người chọn nghỉ sớm không hẳn muốn dừng lại. Họ đang đổi thứ tự ưu tiên trong hệ giá trị sống: đặt sự cân bằng và quyền chủ động lên trước con đường ổn định, thăng tiến vốn được xem là chuẩn mực của thế hệ trước. Điều họ tìm kiếm, theo bà, là được “tự chủ thiết kế cuộc sống của mình”. Nhận định ấy khá gần với những gì cô Hương đã làm: không rời hẳn lớp học, nhưng giành lại quyền quyết định mình làm bao nhiêu và vào lúc nào.

Còn theo Tiến sĩ tâm lý Trịnh Thanh Hương (Bệnh viện Bạch Mai), những người còn khỏe, còn năng lực cống hiến thường dễ hụt hẫng khi phải dừng lại. Họ có thể gặp cái gọi là hội chứng “thừa thời gian”, và có người từ vị trí trụ cột trong gia đình bỗng thấy mình như người thừa. Dù nhận định này xuất phát từ nhóm người nghỉ hưu theo đúng độ tuổi, nó giúp lý giải vì sao khoảng lặng của cô Hương trong buổi sáng đầu tiên không phải đến trường lại khiến cô hụt hẫng hơn dự đoán. Với người nghỉ ở tuổi 40, khi quãng đời phía trước còn rất dài, nhu cầu có một vai trò và một mục đích để thức dậy mỗi sáng có lẽ còn quan trọng hơn.

Có thể thấy các chuyên gia đều tránh nhìn “hưu non” như một đích đến. Đó là một bước chuyển cần được chuẩn bị cả về tiền bạc lẫn đời sống tinh thần: biết mình muốn dừng điều gì, tiếp tục điều gì, và sẽ lấy gì lấp vào khoảng trống mà công việc để lại.

Câu chuyện không phải về tuổi tác

Nếu phải trả lời vì sao ngày càng nhiều người ở tuổi 40 nghĩ đến việc nghỉ hưu sớm, thì đó không hẳn vì họ lười, cũng không hẳn vì họ giàu có hơn thế hệ trước. Đó là sự cộng hưởng của nhiều thứ nhỏ dồn lại cùng một lúc: một căn nhà cuối cùng cũng trả hết nợ; một tuổi thọ trung bình đã dài hơn khiến “về già” không còn là chuyện cần phải nhờ vả con cái; một cuộc sống mà “cái gì cũng tăng trừ lương” khiến người ta hiểu ra rằng cứ cắm đầu làm thêm chưa chắc đã có cuộc sống khá hơn. Mà đời người thì đâu có dài!

Nói cho cùng, chuyện của ông Hải, anh Tiến và cô Hương không hẳn là ba câu chuyện tách biệt. Đó là ba lát cắt của cùng một câu hỏi, được đặt ra ở ba thời điểm khác nhau của một đời người, một thế hệ, một đất nước đang đổi thay: họ làm việc để sống, hay họ sống để làm việc? Ông Hải, ở tuổi 72, từng trả lời câu hỏi ấy bằng cách bám lấy công việc thêm được ngày nào hay ngày đó. Anh Tiến, ở tuổi 45, vẫn đang cặm cụi đi tìm câu trả lời trong chút hy vọng được gieo bởi một bảng tính do AI tạo ra. Còn cô Hương, ở tuổi 43, chọn một câu trả lời chừng mực hơn cả: không rời bỏ hẳn, cũng không cố bám giữ, mà học cách đứng vừa đủ gần với công việc mình từng dành cả thanh xuân để theo đuổi.

Có lẽ, điều đáng suy ngẫm nhất không phải là ai trong ba người họ đã chọn đúng. Mà là việc ngày càng có nhiều người, ở đúng cái tuổi tưởng như đã yên vị nhất, vẫn còn đủ can đảm để tự hỏi lại mình một câu hỏi mà thế hệ trước họ chưa từng dám hỏi - và, không như thế hệ trước, giờ đây họ đã có trong tay đủ dữ kiện để tự trả lời.