TS Nguyễn Đức Kiên: Không gian phát triển mới đòi hỏi TP HCM thay đổi tư duy quản trị

TS Nguyễn Đức Kiên - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội (nay là Ủy ban Kinh tế - Tài chính)

PV: Sau khi mở rộng không gian phát triển, TP HCM đang chuyển từ mô hình đô thị dịch vụ thông thường sang cấu trúc công nghiệp - năng lượng - logistics - dịch vụ kỹ thuật cao. Theo ông, sự thay đổi này đặt ra yêu cầu gì về một khung thể chế mới cho thành phố và thành phố cần phải thay đổi như thế nào cho một “siêu đô thị” trong tương lai?

TS Nguyễn Đức Kiên: Theo tôi, điều quan trọng nhất hiện nay là phải thay đổi tư duy quản trị đối với TP HCM. Thành phố không còn là một đô thị dịch vụ đơn thuần mà đang chuyển dần sang mô hình không gian kinh tế tích hợp quy mô lớn, kết nối công nghiệp, năng lượng, logistics, tài chính và dịch vụ kỹ thuật cao. Khi quy mô và tính chất phát triển thay đổi thì cơ chế quản lý cũng phải thay đổi tương ứng.

Nếu trước đây các vấn đề của TP HCM chủ yếu mang tính nội đô, thì hiện nay hầu hết đã trở thành bài toán liên vùng và liên ngành. Hạ tầng không chỉ là giao thông đô thị mà còn là kết nối chuỗi cung ứng; năng lượng không đơn thuần là cung cấp điện mà là nền tảng cho sản xuất và tăng trưởng; còn logistics phải trở thành động lực nâng sức cạnh tranh của cả vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Tuy nhiên, giữa yêu cầu phát triển thực tế với thẩm quyền tổ chức thực hiện vẫn tồn tại độ “vênh” nhất định. TP HCM muốn đi nhanh nhưng nhiều cơ chế vẫn phải thực hiện theo quy trình chung, dễ làm mất cơ hội trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng gay gắt.

Theo tôi, Nghị quyết 260/2025/QH15 là bước tiến quan trọng khi mở rộng quyền chủ động hơn cho TP HCM trong huy động nguồn lực, đầu tư hạ tầng, thu hút nhà đầu tư chiến lược và tổ chức thực thi. Nhưng về dài hạn, cần một cơ chế ổn định và đủ mạnh cho một “siêu đô thị” đặc biệt như TP HCM.

Và điều quan trọng hơn, thành phố phải nâng cao tính tự chủ và tổng kết nghiêm túc việc thực hiện các nghị quyết trước đó của Quốc hội dành cho thành phố.

PV: Nghị quyết 260/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết 98/2023/QH15 được kỳ vọng tạo cú hích mới cho TP HCM. Theo ông, điểm đột phá quan trọng nhất của nghị quyết lần này là gì, đặc biệt là trong tháo gỡ các điểm nghẽn về hạ tầng, đầu tư và năng lượng?

TS Nguyễn Đức Kiên: Điểm đột phá quan trọng nhất của Nghị quyết 260/2025/QH15 là chuyển từ tư duy “cơ chế ưu tiên” sang “trao quyền phát triển” cho TP HCM. Trước đây, nhiều cơ chế đặc thù chỉ dừng ở mức cho phép thành phố thí điểm một số chính sách riêng lẻ. Nhưng lần này, tinh thần của nghị quyết là tạo dư địa chủ động hơn cho TP HCM trong huy động nguồn lực, tổ chức đầu tư và lựa chọn mô hình phát triển phù hợp với quy mô của một “siêu đô thị” kinh tế.

Điểm nghẽn lớn nhất của TP HCM nhiều năm qua không phải thiếu tiềm năng mà là thiếu cơ chế để chuyển tiềm năng thành nguồn lực thực tế. Thành phố có nhu cầu đầu tư hạ tầng rất lớn nhưng khả năng huy động vốn còn hạn chế; nhiều dự án chiến lược chậm triển khai do vướng thủ tục và phân cấp.

Theo tôi, Nghị quyết 260/2025/QH15 đáng chú ý ở ba nhóm vấn đề. Thứ nhất là tăng tính chủ động về tài chính và đầu tư, cho phép TP HCM linh hoạt hơn trong các mô hình PPP, TOD, khai thác quỹ đất và thu hút nhà đầu tư chiến lược. Với một đô thị quy mô lớn như TP HCM, đây là điều rất quan trọng vì không thể chỉ trông chờ vào ngân sách nhà nước.

Thứ hai là mở rộng không gian cho phát triển hạ tầng và liên kết vùng. TP HCM hiện không thể phát triển theo tư duy “một địa phương” mà phải đặt trong cấu trúc của toàn vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, từ giao thông, cảng biển đến logistics và công nghiệp.

Thứ ba, theo tôi rất quan trọng, là nghị quyết đã đặt vấn đề năng lượng như một hạ tầng chiến lược của tăng trưởng. Nếu không bảo đảm nguồn điện ổn định, hạ tầng LNG, năng lượng sạch và năng lực truyền tải, TP HCM sẽ khó duy trì tốc độ tăng trưởng cao và thu hút các ngành công nghệ cao trong tương lai.

PV: TP HCM đang đặt mục tiêu tăng trưởng cao nhưng đồng thời cũng phải chuyển dịch xanh và hướng tới Net Zero. Theo ông, đâu là bài toán khó nhất để thành phố vừa bảo đảm an ninh năng lượng vừa duy trì năng lực cạnh tranh trong giai đoạn phát triển mới?

TS Nguyễn Đức Kiên: Theo tôi, bài toán khó nhất của TP HCM hiện nay là cân bằng giữa ba mục tiêu có nhiều áp lực xung đột: tăng trưởng cao, chuyển dịch xanh và bảo đảm chi phí năng lượng cạnh tranh.

Một nền kinh tế muốn tăng trưởng nhanh thì nhu cầu năng lượng sẽ tăng rất mạnh, nhất là khi TP HCM đang hướng tới phát triển công nghiệp công nghệ cao, trung tâm dữ liệu, logistics, cảng biển hay giao thông điện hóa. Những lĩnh vực này đều tiêu thụ năng lượng lớn và đòi hỏi nguồn cung ổn định, liên tục.

Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam cam kết Net Zero vào năm 2050, TP HCM không thể tiếp tục phát triển theo mô hình sử dụng năng lượng phát thải cao. Vấn đề là chuyển đổi xanh luôn đi kèm chi phí đầu tư rất lớn, từ hạ tầng điện, lưới truyền tải, LNG cho tới năng lượng tái tạo và công nghệ lưu trữ.

Nếu chuyển đổi quá chậm, TP HCM có nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh khi dòng vốn quốc tế ngày càng ưu tiên các nền kinh tế xanh. Nhưng nếu chuyển đổi quá nhanh mà thiếu lộ trình phù hợp, chi phí năng lượng có thể tăng cao, ảnh hưởng tới sức cạnh tranh của doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế đô thị.

Điều quan trọng nhất là TP HCM phải coi năng lượng là hạ tầng chiến lược của tăng trưởng chứ không chỉ là dịch vụ cung ứng điện đơn thuần. Thành phố cần xây dựng cấu trúc năng lượng đa dạng hơn, trong đó LNG đóng vai trò nguồn điện nền trong giai đoạn chuyển tiếp, đồng thời thúc đẩy mạnh năng lượng tái tạo, điện gió ngoài khơi và sử dụng điện hiệu quả.

Bên cạnh đó, TP HCM cần cơ chế đủ mở để huy động khu vực tư nhân và các tập đoàn lớn tham gia đầu tư hạ tầng năng lượng. Đây là lĩnh vực đòi hỏi vốn lớn và công nghệ cao, Nhà nước khó có thể làm một mình.

Nếu giải được bài toán năng lượng, TP HCM không chỉ bảo đảm tăng trưởng mà còn có cơ hội trở thành trung tâm kinh tế xanh và công nghiệp công nghệ cao của khu vực.

PTSC có thế mạnh về dịch vụ kỹ thuật, EPCI, chế tạo công trình ngoài khơi và đang tham gia sâu vào chuỗi cung ứng điện gió ngoài khơi quốc tế (Ảnh minh họa)

PV: Trong bối cảnh đó, ông đánh giá như thế nào về vai trò của Petrovietnam và các đơn vị thành viên như PV GAS, PTSC, PV Drilling... trong việc hình thành hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng - dịch vụ kỹ thuật cao cho TP HCM và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam?

TS Nguyễn Đức Kiên: Trong giai đoạn phát triển mới, vai trò của Petrovietnam cần được nhìn nhận rộng hơn nhiều so với một doanh nghiệp dầu khí truyền thống. Hiện nay, Petrovietnam đang chuyển dần sang mô hình tập đoàn công nghiệp - năng lượng tích hợp, có khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị từ năng lượng, công nghiệp cho tới dịch vụ kỹ thuật cao. Đây là yếu tố rất quan trọng đối với TP HCM và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Muốn phát triển một trung tâm kinh tế quy mô lớn thì trước hết phải có nền tảng năng lượng ổn định. Nhưng năng lượng hiện nay không chỉ là cung cấp điện mà còn kéo theo cả hệ sinh thái công nghiệp, logistics, cơ khí chế tạo, dịch vụ kỹ thuật và công nghệ. Ở góc độ này, Petrovietnam có lợi thế mà không nhiều doanh nghiệp trong nước có được.

Ví dụ, PV GAS đang giữ vai trò quan trọng trong phát triển hạ tầng khí và LNG - cấu phần then chốt bảo đảm an ninh năng lượng cho khu vực phía Nam trong quá trình chuyển dịch xanh. PTSC có thế mạnh về dịch vụ kỹ thuật, EPCI, chế tạo công trình ngoài khơi và đang tham gia sâu vào chuỗi cung ứng điện gió ngoài khơi quốc tế. Trong khi đó, PV Drilling sở hữu năng lực kỹ thuật cao trong lĩnh vực khoan và dịch vụ giếng khoan.

Điểm đáng chú ý là các doanh nghiệp này có thể hình thành một hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng - dịch vụ tương đối hoàn chỉnh. Nếu được kết nối tốt với chiến lược phát triển của TP HCM, đây sẽ là nền tảng để thành phố phát triển công nghiệp công nghệ cao, logistics, năng lượng và dịch vụ kỹ thuật ngoài khơi.

Theo tôi, TP HCM không nên chỉ hướng tới vai trò trung tâm tài chính hay thương mại mà cần trở thành trung tâm công nghiệp - năng lượng - dịch vụ kỹ thuật cao của khu vực. Và để làm được điều đó, rất cần những doanh nghiệp đầu tàu có năng lực công nghệ, tài chính và kinh nghiệm triển khai dự án lớn như Petrovietnam.

PV: Theo ông, để TP HCM thực sự trở thành trung tâm công nghiệp - năng lượng - dịch vụ kỹ thuật cao của khu vực, điều quan trọng nhất hiện nay là cơ chế vượt trội, hạ tầng chiến lược, liên kết vùng hay vai trò dẫn dắt của các doanh nghiệp đầu tàu như Petrovietnam?

TS Nguyễn Đức Kiên: Theo tôi, các yếu tố như thể chế, hạ tầng, liên kết vùng hay vai trò doanh nghiệp đầu tàu không tách rời nhau mà phải tạo thành một hệ sinh thái phát triển đồng bộ. Nhưng nếu phải chọn điều quan trọng nhất hiện nay thì vẫn là thể chế và cơ chế thực thi.

TP HCM không thiếu tiềm năng. Thành phố có quy mô thị trường lớn, vị trí trung tâm của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, hệ thống cảng biển - logistics phát triển và khả năng thu hút đầu tư mạnh. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất nhiều năm qua là chưa có cơ chế đủ linh hoạt để kết nối và phát huy hiệu quả các nguồn lực đó.

Một “siêu đô thị” muốn phát triển nhanh phải có quyền chủ động lớn hơn trong quy hoạch, đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư chiến lược và tổ chức thực hiện dự án. Nếu vẫn áp dụng tư duy quản lý hành chính truyền thống thì rất khó tạo đột phá trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng gay gắt.

Tuy nhiên, thể chế dù tốt đến đâu cũng cần hạ tầng chiến lược để hiện thực hóa tăng trưởng. TP HCM muốn phát triển công nghiệp công nghệ cao, logistics hay kinh tế xanh thì phải có hạ tầng giao thông, cảng biển, dữ liệu và đặc biệt là hạ tầng năng lượng đủ mạnh. Trong tương lai, năng lượng sẽ là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của các đô thị lớn.

Bên cạnh đó, TP HCM cũng phải phát triển trong không gian liên kết với Đồng Nai, Lâm Đồng, Tây Ninh, khu vực Biển Đông và toàn vùng Đông Nam Bộ. Chỉ khi hình thành được chuỗi liên kết công nghiệp - cảng biển - logistics - năng lượng mới tạo ra sức cạnh tranh ở cấp độ khu vực.

Ở góc độ này, các doanh nghiệp đầu tàu như Petrovietnam có vai trò rất quan trọng. Không chỉ bảo đảm an ninh năng lượng, Petrovietnam còn sở hữu hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng - dịch vụ kỹ thuật có khả năng dẫn dắt nhiều ngành kinh tế mới cho TP HCM và toàn vùng phía Nam.

PV: Xin cảm ơn ông!

Nghị quyết 260: "Đòn bẩy thể chế" mở khóa không gian phát triển mới của TP HCM

TP HCM: Từ trung tâm kinh tế đến “siêu đô thị” công nghiệp - năng lượng

Cần đột phá cơ chế để TP HCM tự chủ tài chính tương xứng với vai trò đầu tàu