Tranh chấp dạng chuỗi gia tăng: Thách thức mới với trọng tài thương mại

Ngày 03/4/2026, trong khuôn khổ chuỗi Hội thảo chuyên đề và Diễn đàn Khoa học Trọng tài - Hòa giải 2026 (AMS 2026), Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Trường Đại học Luật Hà Nội và Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh tổ chức Hội thảo quốc gia với chủ đề “Quản trị tố tụng trọng tài trong tranh chấp chuỗi”. Sự kiện diễn ra đồng thời tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, thu hút hơn 300 đại biểu là chuyên gia, nhà nghiên cứu, luật sư, trọng tài viên và đại diện doanh nghiệp tham dự.

Không chỉ là điểm nhấn tổng kết chuỗi hoạt động AMS 2026, hội thảo còn phản ánh rõ một thực tế đang nổi lên trong đời sống kinh tế - pháp lý. Các tranh chấp thương mại ngày càng mang tính liên kết, đa tầng và không còn tồn tại như những vụ việc độc lập. Sự hình thành các “chuỗi tranh chấp”, nơi nhiều quan hệ hợp đồng, nhiều chủ thể và nhiều tình tiết pháp lý đan xen - đang tạo ra áp lực mới đối với các thiết chế giải quyết tranh chấp, đặc biệt là trọng tài thương mại.

GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch VIAC.

Phát biểu khai mạc, GS.TS. Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch VIAC nhấn mạnh rằng, sự gia tăng của các tranh chấp dạng chuỗi là hệ quả tất yếu của quá trình phát triển kinh tế theo hướng phức hợp. Trong bối cảnh các giao dịch thương mại ngày càng mở rộng về quy mô và chiều sâu, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các hợp đồng và chủ thể khiến tranh chấp không còn dừng lại ở một quan hệ pháp lý đơn lẻ. Điều này khiến mô hình tố tụng trọng tài truyền thống vốn được thiết kế cho các tranh chấp riêng lẻ dần bộc lộ những hạn chế.

Theo ông, trước yêu cầu thực tiễn đó, VIAC đang chủ động nghiên cứu và từng bước hoàn thiện các cơ chế xử lý phù hợp, nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và giải quyết các tranh chấp phức hợp. Những định hướng này bao gồm việc xử lý tranh chấp nhiều bên, nhiều hợp đồng, cũng như các tình huống tố tụng có tính liên kết cao. Đây cũng là nội dung có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh các đề xuất sửa đổi Luật Trọng tài thương mại đang được đặt ra, đòi hỏi sự đóng góp từ cả lý luận và thực tiễn.

Từ góc độ học thuật, GS.TS Đỗ Văn Đại - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh cho rằng, sự gia tăng của các tranh chấp dạng chuỗi đang đặt ra những thách thức mới không chỉ đối với thực tiễn giải quyết tranh chấp mà còn đối với hoạt động nghiên cứu pháp lý. Trong bối cảnh hệ thống pháp luật còn đang hoàn thiện, việc nhận diện đúng bản chất và xây dựng cơ chế xử lý phù hợp là yêu cầu cấp thiết. Ông nhấn mạnh, các tổ chức trọng tài cần chủ động tiếp cận và học hỏi có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế, đồng thời phát triển các mô hình phù hợp với điều kiện Việt Nam.

GS.TS Đỗ Văn Đại - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP Hồ Chí Minh.

Cùng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Bá Bình - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội đánh giá hội thảo là diễn đàn có giá trị trong việc kết nối giữa nghiên cứu và thực tiễn. Theo ông, việc tiếp thu kinh nghiệm quốc tế trong quản trị tố tụng trọng tài cần được thực hiện một cách chọn lọc, trên cơ sở phù hợp với hệ thống pháp luật và đặc thù tranh chấp tại Việt Nam. Đồng thời, sự phối hợp giữa các cơ sở đào tạo và tổ chức trọng tài như VIAC có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển bền vững của lĩnh vực giải quyết tranh chấp.

Tại hội thảo, các chuyên gia đã tập trung phân tích một số vấn đề cốt lõi trong quản trị tranh chấp dạng chuỗi. Trước hết là câu chuyện gộp vụ và phối hợp tố tụng. Trong bối cảnh nhiều tranh chấp có mối liên hệ chặt chẽ về tình tiết và pháp lý, việc xem xét gộp vụ hoặc bổ sung bên thứ ba được coi là một giải pháp tiềm năng nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết. Tuy nhiên, do pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định rõ ràng, việc áp dụng cần được cân nhắc thận trọng và đòi hỏi sự hoàn thiện trong các quy tắc tố tụng của các trung tâm trọng tài.

PGS.TS Nguyễn Bá Bình - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội.

Một vấn đề nổi bật khác là quản trị chứng cứ. Với các tranh chấp dạng chuỗi, khối lượng chứng cứ thường lớn, phân tán và có tính liên kết giữa các vụ việc. Các chuyên gia đề xuất cho phép sử dụng chứng cứ chung hoặc tham chiếu chéo trong những trường hợp phù hợp, nhằm tiết kiệm thời gian và chi phí. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu cao đối với Hội đồng Trọng tài trong việc kiểm soát, lựa chọn chứng cứ thiết yếu, bảo đảm cân bằng giữa hiệu quả và công bằng tố tụng.

Từ các trao đổi tại hội thảo, nhiều định hướng hoàn thiện pháp luật và quy tắc tố tụng đã được gợi mở.

Bên cạnh đó, cơ chế xét xử “mẫu” cũng được đưa ra thảo luận như một giải pháp nhằm định hướng xử lý các tranh chấp tương tự. Dù đã được áp dụng tại một số quốc gia, mô hình này vẫn gặp nhiều thách thức khi triển khai tại Việt Nam, đặc biệt liên quan đến nguyên tắc bảo mật và tính độc lập của từng Hội đồng Trọng tài. Các chuyên gia cho rằng cần có lộ trình nghiên cứu phù hợp để đánh giá tính khả thi của cơ chế này.

Một nội dung quan trọng khác là mối quan hệ giữa bảo mật và khả năng tham khảo phán quyết trọng tài. Trong khi nguyên tắc bảo mật là đặc trưng của trọng tài, nhu cầu tham khảo các phán quyết trước đó lại ngày càng gia tăng trong bối cảnh các tranh chấp có tính lặp lại. Nhiều ý kiến đề xuất xây dựng hệ thống “thư viện phán quyết” dưới dạng ẩn danh, cho phép tiếp cận có kiểm soát nhằm hỗ trợ nghiên cứu và nâng cao tính nhất quán trong thực tiễn giải quyết tranh chấp.

Từ các trao đổi tại hội thảo, nhiều định hướng hoàn thiện pháp luật và quy tắc tố tụng đã được gợi mở. Trong đó, nổi bật là yêu cầu xây dựng các cơ chế xử lý tranh chấp nhiều bên, hoàn thiện quy định về gộp vụ, cũng như phát triển các công cụ quản trị chứng cứ hiệu quả. Đồng thời, việc tiếp thu kinh nghiệm quốc tế cần được thực hiện một cách linh hoạt, bảo đảm vừa tiệm cận thông lệ quốc tế, vừa phù hợp với điều kiện trong nước.

Hoàn thiện thực thi pháp luật cạnh tranh đến năm 2030

Nghị quyết số 66-NQ/TW thực sự là “lời hiệu triệu” cho một cuộc cải cách thể chế sâu sắc

Doanh nhân trong Quốc hội - Động lực thực tiễn nâng cao chất lượng lập pháp

Tăng tốc đưa Luật Xây dựng vào cuộc sống từ 1/7/2026