Năng lượng và bài toán tăng trưởng hai con số

Tăng trưởng cao đặt ra nhu cầu năng lượng lớn

Theo dự báo nhu cầu tiêu thụ điện cả nước giai đoạn 2026-2030 được dự báo tăng 10,5-12,9% mỗi năm; hệ số đàn hồi giữa tăng trưởng điện và GDP ở mức khoảng 1,1-1,2 lần. Hiểu đơn giản, nếu hệ số này được duy trì, GDP tăng 10% sẽ tương ứng nhu cầu điện tăng khoảng 11-12%.

Một nền kinh tế tăng trưởng nếu dựa nhiều vào bất động sản hay luyện kim, vật liệu xây dựng... sẽ có đặc điểm tiêu thụ khác nền kinh tế mở rộng mạnh các dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Ngay trong công nghiệp, cùng một sản lượng nhưng công nghệ mới và quản trị tốt hơn có thể làm giảm mức tiêu hao. Vì vậy, không thể dùng một tỷ lệ cố định để suy ra mọi nhu cầu năng lượng trong dài hạn.

Để bảo đảm tăng trưởng hai con số, nguồn năng lượng cần đủ lớn, ổn định và có chi phí hợp lý.

Mặt khác, điện chỉ là một phần của cân đối năng lượng. Dầu diesel phục vụ vận tải và máy móc; nhiên liệu hàng không bảo đảm hoạt động của các hãng bay; khí đốt, than và các nhiên liệu công nghiệp cung cấp nhiệt hoặc tham gia quá trình sản xuất. Một nhà máy đủ điện vẫn có thể gặp khó nếu nhiên liệu cho lò công nghiệp bị gián đoạn. Hàng hóa hoàn thành cũng khó đến đúng hẹn khi khâu vận tải thiếu nguồn cung.

Quá trình điện hóa sẽ thay đổi cơ cấu tiêu thụ, nhưng không làm mất đi ngay những nhu cầu đó. Bởi vậy, bảo đảm năng lượng cho tăng trưởng cần được tính theo từng nhóm khách hàng, từng loại nhiên liệu và từng vùng kinh tế. Chỉ tiêu tổng hợp toàn quốc cần được cụ thể hóa thành khả năng đáp ứng tại những nơi sản xuất tập trung.

Yêu cầu về chất lượng cung ứng cũng đang cao hơn. Mới đây, trong chỉ đạo về nhu cầu điện cho giai đoạn phát triển mới, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh các trung tâm dữ liệu, lĩnh vực công nghệ cao và chuyển đổi số đòi hỏi nguồn điện lớn, ổn định, liên tục. Điều này đặt độ tin cậy của hạ tầng năng lượng vào cùng nhóm điều kiện với nhân lực, logistics và môi trường đầu tư.

Bài học thiếu điện miền Bắc năm 2023 cho thấy chi phí của một hệ thống không đáp ứng kịp nhu cầu có thể lan rộng. Trong báo cáo công bố tháng 8/2023, Ngân hàng Thế giới ước tính sơ bộ tổn thất kinh tế do mất điện trong tháng 5 và tháng 6 khoảng 1,4 tỷ USD, tương đương 0,3% GDP. Đây là ước tính của tổ chức này về một giai đoạn cụ thể, không phải số liệu thiệt hại đã được quyết toán của toàn nền kinh tế.

Ở cấp doanh nghiệp, tác động không dừng ở lượng sản phẩm chưa làm ra trong thời gian ngừng máy. Việc tổ chức lại ca làm, khởi động dây chuyền, sử dụng nguồn dự phòng hoặc chậm giao hàng đều có thể phát sinh chi phí. Với một chuỗi cung ứng liên kết chặt, sự gián đoạn tại một nhà cung cấp còn có thể ảnh hưởng tới kế hoạch của doanh nghiệp phía sau.

Rủi ro thiếu nhiên liệu vận hành theo cơ chế tương tự. Nếu nguồn hàng bị gián đoạn, doanh nghiệp phải tìm phương án thay thế; nếu chi phí nhiên liệu tăng mạnh, biên lợi nhuận có thể bị thu hẹp hoặc giá bán phải điều chỉnh. Khả năng duy trì sản xuất vì thế phụ thuộc cả vào việc mua được năng lượng và khả năng chi trả cho lượng năng lượng cần sử dụng.

Đáng chú ý, đủ điện tính trên tổng sản lượng năm chưa bảo đảm đủ công suất tại mọi thời điểm. Đỉnh phụ tải miền Bắc thường rơi vào khoảng 21-23 giờ, khi điện mặt trời không còn phát điện. Nguồn phát nội vùng triển khai chậm và giới hạn truyền tải liên miền làm tăng sức ép cung ứng.

Vấn đề đặt ra là nguồn nào có thể huy động đúng lúc, nhiên liệu đã sẵn sàng hay chưa và điện có truyền tới nơi cần sử dụng được hay không. Công suất ghi trên thiết bị, lượng điện sản xuất trong năm và công suất khả dụng ở giờ cao điểm là những đại lượng khác nhau. Đánh giá an ninh cung ứng cần xem xét đồng thời các đại lượng này.

Từ góc độ tăng trưởng, một dự án năng lượng chậm tiến độ còn có thể làm giảm hiệu quả của những khoản đầu tư khác. Nhà xưởng đã xây, thiết bị đã mua, nhân lực đã tuyển nhưng chưa vận hành đủ công suất thì vốn của doanh nghiệp bị sử dụng kém hiệu quả. Chi phí chậm trễ vì thế có thể vượt ra ngoài phạm vi chủ đầu tư dự án điện hoặc nhiên liệu.

Đi trước về hạ tầng, nâng cao năng suất

Chia sẻ về khả năng đáp ứng thực tế của hệ thống, PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, lưu ý rằng giá trị của công suất điện phải được đánh giá bằng khả năng sẵn sàng huy động tại thời điểm và địa bàn có nhu cầu. Với các dự án điện khí LNG, chi phí đầu tư cố định lớn nhưng thời gian vận hành có thể giảm khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng. Nếu chỉ trả tiền theo lượng điện thực phát, những nguồn điện làm nhiệm vụ dự phòng, giữ ổn định hệ thống có thể khó thu hồi đầy đủ chi phí. Cách nhìn này đặt ra yêu cầu đánh giá cả điện năng sản xuất, công suất sẵn sàng và các dịch vụ hỗ trợ vận hành hệ thống.

Phát triển năng lượng tái tạo, xanh, sạch: Nền tảng cho tăng trưởng kinh tế trong dài hạn

Do đó, Năng lượng đi trước một bước cần được thể hiện bằng sự chuẩn bị sớm. Thời gian xây dựng nhà máy, đường dây, cảng tiếp nhận hay đường ống không thể rút ngắn tùy ý khi nhu cầu đã xuất hiện. Dự báo phụ tải phải gắn với tiến độ các khu công nghiệp, đô thị, trung tâm dữ liệu và những dự án sản xuất lớn, thay vì chỉ kéo dài xu hướng tiêu thụ của các năm trước.

Song song với mở rộng cung ứng là nâng cao hiệu quả sử dụng. Tại Hội nghị Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả toàn quốc năm 2026, đại diện Bộ Công Thương đã chỉ ra dư địa tại các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng, cơ sở sử dụng công nghệ cũ và thiết bị hiệu suất thấp. Khai thác dư địa này giúp giảm sức ép đầu tư nguồn mới và chi phí đầu vào của doanh nghiệp.

Theo ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả là giải pháp thiết thực để cải thiện hiệu quả của nền kinh tế, bảo tồn nguồn năng lượng quốc gia và giảm phát thải. Trong bối cảnh cung ứng điện còn đối mặt với nhiều thách thức, nhất là khi thời tiết cực đoan xuất hiện, ông cho rằng kết nối mạng lưới tiết kiệm năng lượng có vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng và giảm áp lực đầu tư nguồn điện.

Tuy nhiên, giảm tiêu thụ do nhà máy ít đơn hàng khác với tiết kiệm nhờ công nghệ. Thước đo có ý nghĩa là lượng điện, nhiên liệu cần cho một đơn vị sản phẩm hoặc giá trị gia tăng. Doanh nghiệp cần theo dõi tiêu hao theo dây chuyền, nhận diện tổn thất và đánh giá khoản đầu tư cải tiến bằng kết quả sản xuất thực tế. Hiệu quả năng lượng hỗ trợ năng suất, nhưng không thay thế các yếu tố về lao động, quản trị và chất lượng sản phẩm.

Khi năng lượng được bảo đảm, doanh nghiệp có cơ sở triển khai kế hoạch dài hạn. Khi năng lượng được sử dụng hiệu quả hơn, nền kinh tế tạo thêm giá trị trên nguồn lực hiện có. Đó là nền tảng để tăng trưởng hai con số có sức bền, đồng thời đặt ra yêu cầu khai thác tốt những nguồn cung đang giữ vai trò chủ lực.