Báo động tình trạng mất cân bằng giới tính

“Phải đẻ bằng được thằng con trai” là sức ép mà không ít phụ nữ vẫn phải nghe từ gia đình chồng. Có người sinh con gái đầu lòng đã bị thúc giục sinh tiếp. Có người sinh đến lần hai, lần ba vẫn là con gái thì bị chì chiết, thậm chí đứng trước sức ép ly hôn hoặc chấp nhận để chồng “kiếm thêm” để có con trai.

Đằng sau câu chuyện tưởng như của riêng một gia đình lại là một vấn đề dân số rất lớn. Khi xã hội cùng muốn có con trai, bé trai sẽ ngày càng nhiều hơn bé gái. Và đến một lúc nào đó, những bé trai “dư ra” hôm nay sẽ trở thành những người đàn ông khó tìm được bạn đời, kéo theo nhiều hệ lụy xã hội.

Ở nhiều nơi, tỉ lệ bé trai đã cao hơn bé gái rất nhiều. (Ảnh minh họa)

Cứ 110 bé trai mới có 100 bé gái

Với các nghiên cứu khoa học, các nhà chuyên môn đều thống nhất rằng, Việt Nam đang bị mất cân bằng giới tính khi sinh rất nghiêm trọng. Hơn 10 năm trước, các chuyên gia đã cảnh báo nguy cơ “thừa nam, thiếu nữ”, đàn ông “ế vợ” trong tương lai. Nay, Bộ Y tế bày tỏ lo ngại khi những cuộc khảo sát thời gian qua cho thấy tỉ lệ bé trai nhiều hơn bé gái đang ngày càng cao.

Theo Cục Dân số (Bộ Y tế), tỉ số giới tính khi sinh năm 2025 là 110 bé trai/100 bé gái, giảm nhẹ so với 111,4 của năm 2024 nhưng đây vẫn là mức cao.

Nhìn trong cả chặng đường dài, tỉ số này từng lên rất cao. Năm 2016 là 112,2 bé trai/100 bé gái và năm 2018 lên tới 114,8. Những năm gần đây, con số có xu hướng giảm nhưng vẫn rất cao.

Bức tranh mất cân bằng giới tính khi sinh tại Việt Nam tập trung ở nhiều tỉnh, thành phía Bắc. Số liệu năm 2024 của Cục Thống kê cho thấy 15/34 tỉnh, thành có tỉ số giới tính khi sinh trên 109 bé trai/100 bé gái. Đó là Hà Nội, Bắc Ninh, Sơn La, Hưng Yên, Phú Thọ, Lạng Sơn, Hải Phòng, Thái Nguyên, Lai Châu, Thanh Hóa, Lào Cai, Ninh Bình, Quảng Ninh, Nghệ An và Điện Biên.

Trong số này, Bắc Ninh gây chú ý bởi tỉ số liên tục ở mức rất cao. Giai đoạn 2021-2024, tỉnh này có tỉ số trung bình 119,6 bé trai/100 bé gái, cao nhất cả nước. Sau khi sáp nhập với Bắc Giang, tỉ số năm 2025 vẫn ở mức 121,1 bé trai/100 bé gái.

Hà Nội cũng đang phải đối mặt với tình trạng chênh lệch giới tính khi sinh với tỉ số khoảng 110-111 bé trai/100 bé gái. Tại Hải Phòng, tỉ số năm 2025 là 113,5 và trong 6 tháng đầu năm 2026 tiếp tục tăng lên 116,7 bé trai/100 bé gái.

Ở Sơn La, trong một thập kỷ, tỉ số giới tính khi sinh luôn nằm ở mức 116,4-120 bé trai/100 bé gái và hiện vẫn ở mức 118 bé trai/100 bé gái.

Điều đáng lo là tình trạng này kéo dài nhiều năm. Mỗi năm chênh lệch thêm bé trai sẽ tích tụ thành khoảng cách nam - nữ lớn khi thế hệ này trưởng thành.

Khi “cơn khát con trai” gặp công nghệ hiện đại

Để có thể “hạ nhiệt” được “cơn khát” con trai đang diễn ra, phải tìm rõ nguyên nhân mới có giải pháp phù hợp.

Đại diện UNFPA tại Việt Nam cho rằng nguyên nhân cốt lõi của vấn đề mất cân bằng giới tính khi sinh là do bất bình đẳng giới và xem thường giá trị phụ nữ. Việc lựa chọn giới tính trước khi sinh trở nên nghiêm trọng hơn, bởi các giá trị truyền thống gia trưởng trong gia đình.

Bộ Y tế cũng cho rằng tâm lý “trọng nam hơn nữ”, mong muốn con trai nối dõi tông đường, thờ cúng tổ tiên, phụng dưỡng cha mẹ khi về già - điều rất quan trọng khi chế độ an sinh ở Việt Nam chủ yếu là gia đình, chứ không phải là một cơ sở nuôi dưỡng người già.

Những đợt khảo sát tại nơi có tỉ lệ mất cân bằng giới tính khi sinh cao nhất cho thấy, tâm lý “khát” con trai là bởi áp lực từ gia đình và “chuẩn mực cộng đồng”.

Trong xã hội hiện đại, một nghịch lý mới xuất hiện: Các gia đình muốn sinh ít con nhưng trong số ít lần sinh đó vẫn muốn phải có con trai. Và nay, công nghệ giúp biết giới tính thai nhi sớm hơn rất nhiều.

Khi định kiến “phải có con trai” gặp công nghệ chẩn đoán trước sinh và các dịch vụ hỗ trợ sinh sản, nguy cơ lựa chọn giới tính càng trở nên đáng lo. Siêu âm, chẩn đoán trước sinh, xét nghiệm giới tính thai nhi ngày càng dễ tiếp cận.

Đáng chú ý, mất cân bằng giới tính khi sinh không chỉ xuất hiện ở nhóm nghèo hay khu vực khó tiếp cận dịch vụ, mà tập trung ở một số vùng có điều kiện kinh tế - xã hội phát triển và khu vực đồng bằng - nơi người dân dễ tiếp cận dịch vụ y tế và công nghệ chẩn đoán trước sinh.

Mong muốn có con trai đã tạo ra cả một thị trường thông tin, quảng cáo và dịch vụ hướng dẫn người dân cách “săn” con trai.

Trong báo cáo Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn 2016-2025, Bộ Y tế cho biết các cuộc thanh tra, kiểm tra về thực hiện quy định nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi đã phát hiện 40 đầu sách hướng dẫn lựa chọn giới tính thai nhi, cùng hàng loạt tin, bài trên Internet, mạng xã hội hướng dẫn sinh con trai, con gái theo ý muốn…

Trong khi Luật Dân số số 113/2025/QH15 nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức; đồng thời nghiêm cấm thông báo, tiết lộ giới tính thai nhi, trừ trường hợp phục vụ chẩn đoán, điều trị bệnh liên quan đến giới tính.

Một thế hệ đàn ông “dư ra”

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh, mất cân bằng giới tính khi sinh luôn ở mức cao trong nhiều năm, dễ dẫn tới phá vỡ cấu trúc gia đình; khiến một bộ phận nam giới trẻ kết hôn muộn, hoặc không có khả năng kết hôn, đồng thời, gia tăng nguy cơ buôn bán phụ nữ, trẻ em gái, mại dâm, bạo lực giới và tội phạm xuyên quốc gia.

Mất cân bằng giới tính khi sinh không tạo ra khủng hoảng ngay lập tức. Khi những thế hệ sinh ra với tỉ lệ nam quá cao bước vào tuổi trưởng thành, sự thiếu hụt tương đối phụ nữ sẽ tạo ra mất cân đối trên thị trường hôn nhân. Một bộ phận đàn ông, nhất là những người nghèo, sẽ khó khăn hơn trong việc tìm vợ.

Đặc biệt, Việt Nam đang cùng lúc đối mặt với mức sinh giảm và già hóa dân số nhanh. Nếu mất cân bằng giới tính khi sinh tiếp tục kéo dài, những biến động về quy mô, cơ cấu dân số và nguồn nhân lực sẽ chồng lên nhau, tạo thêm sức ép đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Trung Quốc là ví dụ đi trước Việt Nam về hệ quả của mất cân bằng giới tính kéo dài. Cuối năm 2025, nước này có gần 717 triệu nam nhưng chỉ khoảng 688 triệu nữ, chênh gần 29 triệu người. Một số nghiên cứu còn ước tính số nam giới trong độ tuổi 20-49 dư thừa lên tới hơn 30 triệu.

Một hệ lụy đáng lo của mất cân bằng giới tính khi sinh là nguy cơ gia tăng áp lực tìm kiếm bạn đời, qua đó tạo thêm “đất” để tội phạm mua bán phụ nữ lợi dụng.

Theo Báo cáo tổng kết thi hành pháp luật về phòng, chống mua bán người của Bộ Y tế, giai đoạn 2012 - đầu năm 2025, khoảng 98% nạn nhân bị mua bán ra nước ngoài, chủ yếu sang Trung Quốc; khoảng 80% phụ nữ bị bán ra nước ngoài nhằm cưỡng ép kết hôn và bóc lột tình dục.

Số liệu của Bộ Công an cho thấy 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng đã phát hiện 120 vụ mua bán người, với 146 nạn nhân; gần 71% nạn nhân là phụ nữ. Tháng 5/2026, Công an Lai Châu kịp thời giải cứu một thiếu nữ 14 tuổi trước khi bị đưa sang Trung Quốc bán cho những người đàn ông có nhu cầu tìm vợ.

Bộ Y tế tính đường dài 10 năm

Trước tình hình này, Bộ Y tế định hướng đến năm 2030, tỷ số giới tính khi sinh cần giảm xuống dưới 109 bé trai/100 bé gái sinh ra sống.

Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho biết Bộ Y tế đề nghị tiếp tục triển khai Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn 2026-2035 với cách tiếp cận mới không chỉ là “cấm” và “phạt”.

Bộ Y tế xác định phải đánh vào tận gốc vấn đề: Thay đổi quan niệm trọng nam hơn nữ, nâng cao vị thế của phụ nữ và trẻ em gái, truyền thông mạnh hơn về trách nhiệm của nam giới trong gia đình, đồng thời tăng cường thanh, kiểm tra và xử lý những nơi tư vấn, quảng cáo, cung cấp dịch vụ lựa chọn giới tính thai nhi.

Công nghệ cũng phải được sử dụng để chống lại chính việc lạm dụng công nghệ: tăng cường giám sát quảng cáo, thông tin trên môi trường mạng; kiểm tra các cơ sở siêu âm, sản phụ khoa, kế hoạch hóa gia đình, nhất là tại những địa bàn có tỷ số giới tính khi sinh cao.

Theo đại diện UNFA, giải pháp quan trọng phải tập trung là xóa bỏ bất bình đăng giới, đảm bảo nhân phẩm và các quyền con người của phụ nữ, trẻ em gái. Nam giới cần được khuyến khích để trở thành những tác nhân thay đổi văn hóa-xã hội.

Muốn giảm mất cân bằng giới tính khi sinh thì không thể chỉ nói với người phụ nữ rằng: “Đừng cố sinh con trai nữa”. Phải nói với cả gia đình, với người chồng, với ông bà nội ngoại và cộng đồng rằng không thể bắt một người phụ nữ phải sinh đúng giới tính mà gia đình chồng mong muốn. Nếu không thay đổi được suy nghĩ ấy, không lâu nữa, chúng ta phải đối mặt với một thế hệ đàn ông “ế vợ”.