Bạc trên quần áo phi hành gia - từ khung cửi Kyoto đến Trạm Vũ trụ Quốc tế

Giá vàng hôm nay 23/9: Trong nước giảm sâu, thế giới bất ngờ tăng

Warren Buffett bên “núi bạc” khoảng 129,71 triệu ounce do Tập đoàn Berkshire Hathaway nắm giữ năm 1998, cùng với lời diễn ý từ thư ông gửi cổ đông năm 1997. Ảnh minh họa.

Điều đó nhắc chúng ta rằng, với mỗi kim loại quý, mỗi lần mua và mỗi mức giá đều cần được xem xét riêng.

Những điều Buffett nói về sợ hãi, tham lam, nôn nóng, đố kỵ, tâm lý bầy đàn và sự quá tự tin đáng để người mua vàng bạc suy ngẫm. Vàng bạc là thị trường mà một dòng tin có thể làm giá chạy xa trước khi nhiều người kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra.

Đầu năm 2026, thị trường kim loại quý đã cho các nhà đầu tư một bài học đắt giá. Theo Reuters, giá bạc tăng tới 70% trong bốn tuần liên tiếp. Rồi trong một phiên giao dịch cuối tháng 1, có lúc bạc rơi khoảng 30%, bạch kim giảm khoảng 20%, còn vàng mất khoảng 10%, mức giảm trong phiên mạnh nhất của vàng kể từ năm 1983. Thông tin Tổng thống Mỹ chọn Kevin Warsh cho vị trí Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), người được xem là cứng rắn với lạm phát đã làm kỳ vọng trên thị trường đổi chiều.

Nhưng một thông tin dù quan trọng đến đâu không đủ để giải thích toàn bộ cú rơi. Sau đợt tăng quá nhanh, nhiều người đã cùng đặt cược vào chiều giá tiếp tục đi lên. Khi giá quay đầu, các lệnh bán và áp lực ký quỹ có thể khuếch đại đà giảm. Nỗi sợ mất tiền lại thúc thêm người bán. Đó là lúc những lời Buffett nói về “kẻ thù” nằm ngay trong đầu nhà đầu tư trở nên đặc biệt đáng đọc.

Buffett chưa từng công bố một “danh sách kẻ thù”, đây là cách báo chí hệ thống hóa những điều ông viết trong thư gửi cổ đông và nhắc lại qua nhiều năm: sợ hãi và tham lam; nôn nóng hành động; đố kỵ; tâm lý bầy đàn; cái tôi và sự quá tự tin. Đặt những điều ấy cạnh thị trường vàng bạc, người đọc có thể nhận ra không ít cảnh không hề xa lạ.

Trong thư gửi cổ đông năm 2011, Buffett lấy khoảng 170.000 tấn vàng mà thế giới đã khai thác tính đến lúc đó làm ví dụ. Nếu đem tất cả đúc thành một khối lập phương, sẽ được mỗi cạnh dài 68 feet, tức khoảng 20,7 mét. Với giá 1.750 USD/ounce khi ông viết lá thư ấy, khối vàng trị giá khoảng 9.600 tỷ USD. Cùng số tiền đó, người ta có thể mua toàn bộ đất nông nghiệp của Mỹ, 16 tập đoàn Exxon Mobil, mà vẫn còn dư khoảng 1.000 tỷ USD. Sau một thế kỷ, đất vẫn cho thu hoạch, doanh nghiệp vẫn có thể làm ra lợi nhuận, còn khối vàng ấy vẫn chỉ là một khối vàng.

Buffett ưu tiên những tài sản có khả năng tạo ra của cải và không giấu sự hoài nghi với vàng. Nhưng việc ông không thích đầu tư vào vàng không có nghĩa mọi người giữ vàng đều sai. Với ngân hàng trung ương, vàng là tài sản dự trữ; với một gia đình, vàng có thể là một phần tài sản để dành lâu năm. Vàng giống bình chữa cháy, không tạo ra thu nhập hằng tháng, nhưng người ta vẫn luôn muốn có nó trong nhà. Câu hỏi là ta mua vàng để dự phòng, để đầu cơ giá, hay chỉ vì vừa thấy người khác khoe lãi lớn?

Kẻ thù thứ nhất: Sợ hãi và tham lam

Trong thư gửi cổ đông năm 1986, Buffett viết: “We simply attempt to be fearful when others are greedy and to be greedy only when others are fearful”. Có thể hiểu là: “Chúng tôi cố dè chừng khi người khác tham lam và chỉ mạnh dạn khi người khác sợ hãi”.

Câu này thường được diễn giải thành “mua khi máu chảy ngoài đường”. Nhưng hiểu thế dễ thành liều lĩnh. Buffett không bảo cứ thấy giá giảm là mua. Điều ông nhắc là đừng để cảm xúc của đám đông thay thế cho việc xem xét một tài sản đáng giá bao nhiêu. Người khác hoảng sợ thì ta có thể bình tĩnh tìm hiểu; người khác hưng phấn thì ta càng cần xem lại mức giá mình định trả.

Với vàng bạc, sợ hãi và tham lam đôi khi cùng mang tên “trú ẩn an toàn”. Khi chiến sự nổ ra hoặc lạm phát tăng, một gia đình muốn giữ ít vàng để phòng xa là điều dễ hiểu. Nhưng nếu nỗi lo ấy đẩy họ tới chỗ vay tiền, dồn vốn mua sau một đợt tăng dựng đứng, thì khoản dự phòng đã thành một vụ đặt cược vào giá. Khi vàng giảm 5-10%, họ có thể cuống cuồng bán ra, dù lý do muốn phòng xa ban đầu chưa hề mất đi.

Cú đảo chiều đầu năm 2026 cho thấy hai cảm xúc ấy đổi chỗ nhanh đến mức nào. Bạc tăng tới 70% trong bốn tuần, khiến nhiều người tin rằng giá chỉ có một đường đi lên. Khi bạc có lúc rơi khoảng 30% trong một phiên, người mua sau cùng không còn muốn tranh luận về triển vọng nguồn cung dài hạn. Điều họ nghĩ đến trước hết là làm sao bán được. Lúc giá tăng, tham lam bảo “lần này sẽ khác”; lúc giá giảm, sợ hãi lại giục “cứ bán đã”.

Người mua vàng vật chất ở Việt Nam còn phải tính một khoản rất cụ thể: chênh lệch giữa giá mua vào và bán ra. Lúc 10 giờ ngày 21/8/2026, bảng giá vàng miếng SJC ghi 143,6 triệu đồng/lượng mua vào và 146,6 triệu đồng/lượng bán ra, cách nhau 3 triệu đồng. Một người mua hai lượng phải trả 293,2 triệu đồng. Nếu bán lại ngay khi bảng giá chưa đổi, người đó chỉ nhận được 287,2 triệu đồng. Khoản chênh 6 triệu đồng xuất hiện ngay lúc giao dịch, chưa cần giá thị trường giảm. Với một số loại vàng nhẫn trong cùng ngày, khoảng cách hai đầu giá lên tới 4 triệu đồng/lượng.

Con số ấy buộc người mua hỏi lại: giá phải tăng bao nhiêu mới hòa vốn và mình có thể chờ bao lâu? Nếu chưa trả lời được, câu “vàng chắc sẽ còn tăng” chưa thể gọi là một kế hoạch.

Cách chống lại kẻ thù đầu tiên là đặt ra giới hạn khi đầu óc còn tỉnh táo. Mình dành ra bao nhiêu phần tài sản cho vàng? Dùng tiền để dành hay tiền vay? Mua một lần hay chia ra? Giá giảm đến đâu thì cuộc sống gia đình vẫn không bị ảnh hưởng? Nếu dữ kiện nào thay đổi, mình sẽ xem lại quyết định? Những câu trả lời viết ra trước cơn sốt thường đáng tin hơn lời quả quyết của chính mình giữa lúc giá đang chạy.

Kẻ thù thứ hai: Nôn nóng và thôi thúc phải làm gì đó

Trong thư gửi cổ đông năm 1999, khi cổ phiếu công nghệ làm thị trường sôi sục, Buffett nói tới những người “got restless and substituted hope for rationality”, tức “đứng ngồi không yên rồi lấy hy vọng thay cho lý trí”. Cảm giác ấy không chỉ có ở thị trường cổ phiếu.

Giá vàng bạc tạo cho người theo dõi nó rất nhiều lý do để bồn chồn. Thị trường quốc tế gần như giao dịch suốt ngày: châu Á đóng cửa thì châu Âu vào cuộc, rồi tới Mỹ. Điện thoại luôn hiện lên một cây nến mới, một số liệu lạm phát, một phát biểu của Fed hoặc một tin về chiến sự. Bất cứ thứ gì cũng có thể được ai đó giải thích thành lý do “phải mua ngay” hoặc “phải bán ngay”.

Nhưng nhà đầu tư không được trả lương theo số lần giao dịch. Với vàng vật chất, càng mua đi bán lại, chênh lệch hai đầu giá càng bào mòn vốn. Lấy đúng bảng giá chênh 3 triệu đồng/lượng ở trên: giao dịch hai lượng thì giá phải tăng đủ để bù 6 triệu đồng mới hòa vốn một vòng. Nếu lặp lại ba vòng trong cùng điều kiện chênh lệch, tổng khoản phải bù đã là 18 triệu đồng, chưa tính những lần chọn sai thời điểm.

Với hợp đồng tương lai, sự nôn nóng còn nguy hiểm hơn vì có đòn bẩy. Một hợp đồng vàng chuẩn trên sàn COMEX đại diện cho 100 ounce vàng. Giá vàng dịch chuyển 50 USD/ounce thì giá trị vị thế thay đổi 5.000 USD. Một người dự báo đúng xu hướng sáu tháng tới vẫn có thể bị gọi ký quỹ và buộc đóng vị thế sau một cú biến động ngược chiều chỉ trong vài giờ. Nhận định đúng về dài hạn cũng vô ích nếu tài khoản không trụ được đến lúc ấy.

Không hành động cũng là một vị thế. Một gia đình giữ vàng để dự phòng trong nhiều năm không nhất thiết phải đổi kế hoạch sau mỗi cuộc họp của Fed. Còn người giao dịch ngắn hạn cần biết mình mua ở mức nào, chịu lỗ đến đâu và mỗi lần đặt cược bao nhiêu. Không thể mua bằng một câu chuyện dài hạn rồi phát hoảng lên chỉ vì một cây nến xuất hiện 15 phút trên màn hình. Nếu chưa phân biệt được vàng vật chất, quỹ vàng, cổ phiếu mỏ và hợp đồng tương lai, việc cần làm trước tiên là tìm hiểu từng thứ.

Buffett từng gợi ý một phép thử: hãy tưởng tượng mỗi người chỉ có một tấm thẻ với 20 ô để bấm cho mọi quyết định đầu tư trong cả đời. Cứ đầu tư một lần là mất một ô. Phép ví von ấy không buộc ai phải ngừng mua bán sau 20 lần, nhưng nó buộc ta coi mỗi lần xuống tiền là việc đáng suy nghĩ. Nếu nghĩ như thế, trước khi mua bạc chỉ vì một video nói “sắp thiếu hàng”, người mua sẽ muốn kiểm tra: thiếu ở đâu, loại bạc nào, tồn kho ra sao, sau này bán lại có dễ hay không.

Kẻ thù thứ ba: Đố kỵ và nhu cầu chạy theo người khác

Cũng trong thư năm 1999, Buffett nói về những người dường như đầu tư rất giỏi vào một lĩnh vực mà ông không hiểu: “we neither envy nor emulate them”, tức “chúng tôi không đố kỵ, cũng không bắt chước họ”.

Đố kỵ trong đầu tư thường khoác áo “cập nhật xu hướng”. Một người mua vàng đều đặn có thể đang hài lòng với khoản để dành của mình. Rồi anh nghe bạn lãi tới 25% nhờ bạc. Khoản vàng anh giữ không tự nhiên kém giá trị đi, nhưng cách anh nhìn nó đã khác: vàng bỗng “chậm”, kế hoạch cũ bỗng “bảo thủ”, còn bạc thành chuyến tàu sắp rời ga.

Ngày 1/2/2021, khi các nhà đầu tư nhỏ lẻ vừa làm thị trường chú ý vì vụ GameStop, giá bạc có lúc lên 30,03 USD/ounce, mức cao nhất trong 8 năm. Câu chuyện “silver squeeze”, hay rủ nhau mua bạc để đẩy giá lên, lan rất nhanh. Ngày hôm sau, bạc giảm khoảng 12%. Người mua vì đã tìm hiểu nhu cầu dùng bạc trong pin mặt trời còn có cơ sở để xem lại dự tính dài hạn. Nhưng người mua chỉ vì thấy người khác lãi thì thường không có gì ngoài bảng giá để bám vào; giá quay đầu, lý do mua cũng biến mất.

Đố kỵ còn làm ta đổi mục tiêu mà không nhận ra. Người A giữ vàng vật chất để dự phòng cho gia đình, dự tính 10 năm. Người B dùng đòn bẩy giao dịch bạc trong 3 ngày. Đem mức lãi của hai người trong một tuần ra so sánh, cũng giống như chê thuyền chèo tay chạy chậm hơn xuồng máy. Bởi họ chọn hai phương tiện cho hai việc khác nhau và chịu những rủi ro khác nhau.

Muốn thoát khỏi phép so sánh ấy, trước hết phải trở lại mục tiêu của mình. Giữ vàng để phòng lúc cần tiền thì nên xem khả năng bán lại và số tiền thực nhận. Mua để phân tán rủi ro thì xem vàng ảnh hưởng thế nào đến toàn bộ khoản tiền đang nắm giữ. Giao dịch kiếm lời thì phải tính cả phí, những lần thua và số tiền từng sụt giảm mạnh nhất, thay vì chỉ nhớ vụ mua bán thắng lớn.

Một cuốn sổ ghi chép cũng có ích mỗi khi thấy mình sắp “sợ bỏ lỡ” (FOMO). Hãy ghi ngày mua, giá mua, loại sản phẩm, số tiền đã bỏ ra, lý do mua và điều gì sẽ chứng minh mình sai. Nếu bỗng muốn bán vàng đổi sang bạc chỉ vì người quen vừa khoe lãi lớn, cứ mở sổ ra đọc lại. Dữ kiện về khoản đầu tư của mình chưa thay đổi thì thứ vừa thay đổi có khi chỉ là lòng tự ái.

Khi giá vàng bạc biến động mạnh, điều nhà đầu tư cần giữ trước tiên là sự tỉnh táo trước mỗi quyết định mua bán. Ảnh minh họa.

Kẻ thù thứ tư: Tâm lý bầy đàn và sức hút của đám đông

Năm 1987, Buffett viết rằng nhà đầu tư cần biết “insulate his thoughts and behavior from the super-contagious emotions that swirl about the marketplace”. Tạm dịch: “giữ cho suy nghĩ và việc làm của mình không bị cảm xúc trên thị trường cuốn đi”.

Đố kỵ thường bắt đầu khi ta so mình với một người khác. Tâm lý bầy đàn xuất hiện khi nhìn quanh đâu cũng thấy người ta cùng mua. Đám đông không phải lúc nào cũng sai. Một cuộc khủng hoảng có thể làm nhu cầu giữ vàng tăng; lãi suất thực giảm cũng có thể nâng sức hấp dẫn của vàng. Nhưng rắc rối nằm ở chỗ từ một lý do có cơ sở, người ta nhảy cóc sang kết luận rằng mua với bất cứ giá nào cũng được.

Ngân hàng trung ương là một ví dụ. Theo Hội đồng Vàng Thế giới, năm 2024 các ngân hàng trung ương mua ròng 1.045 tấn vàng. Đây là năm thứ ba liên tiếp lượng mua vượt 1.000 tấn và năm thứ 15 liên tiếp họ mua ròng. Lực cầu ấy đáng chú ý, nhưng “vì ngân hàng trung ương mua, tôi cũng mua” vẫn còn thiếu một nửa bài toán.

Ngân hàng trung ương giữ vàng để phân tán dự trữ và có thể tính bằng nhiều thập niên; họ có kho, có ngân sách và không phải bán vàng tuần tới để lo tiền học cho con. Người mua lẻ vàng trả tiền theo giá bán ra của cửa hàng, khi bán nhận tiền theo giá mua vào, lại có nhu cầu tiền mặt riêng. Hai bên cùng mua vàng nhưng không đứng trong cùng hoàn cảnh.

Đám đông còn tạo ra một thứ bằng chứng rất dễ làm người ta yên lòng: giá tăng, cửa hàng đông, vậy chắc hẳn mình mua là đúng. Buffett từng mô tả vòng lặp này: giá lên kéo thêm người mua; dòng tiền mới lại đẩy giá lên, khiến câu chuyện ban đầu có vẻ càng đúng. Vòng lặp ấy có thể kéo dài một thời gian, nhưng chính nó cũng khiến nhiều người cùng muốn thoát ra khi giá đảo chiều.

Đầu năm 2026, sau nhiều tuần kim loại quý tăng mạnh, điều ấy bộc lộ rất rõ. Người mua ở giá cao có thể đã nhìn thấy không ít lý do thật để tin vào vàng bạc. Nhưng giá đang tăng và có nhiều người tin giống mình không bảo đảm rằng vẫn có người sẵn sàng mua ở mức giá cao hơn vào ngày mai. Khi kỳ vọng về Fed thay đổi, cả thị trường phải đánh giá lại khoản cược của mình.

Giữ khoảng cách với đám đông không có nghĩa cứ phải làm ngược lại. Điều cần làm là tách dữ kiện khỏi lời suy đoán. “Ngân hàng trung ương mua ròng 1.045 tấn vàng” là dữ kiện của năm 2024; còn “vàng chắc chắn tăng trong ba tháng tới” là dự báo. “Thị trường bạc có thể thiếu hụt” cũng không có nghĩa mọi mức giá bạc hôm nay đều rẻ.

Kẻ thù thứ năm: Cái tôi, sự quá tự tin và câu “tôi không biết”

Trong thư gửi cổ đông năm 1996, Buffett viết về “vòng tròn năng lực”: “The size of that circle is not very important; knowing its boundaries, however, is vital.” Tạm dịch: “Vòng tròn ấy rộng hay hẹp không quá quan trọng; điều cốt yếu là biết nó dừng ở đâu”.

Kim loại quý dễ tạo cảm giác rằng mình đã hiểu quy luật: hàng hiếm, giá sẽ tăng. Nhưng chỉ bốn kim loại quý quen thuộc đã là bốn bài toán khác nhau. Giá vàng chịu ảnh hưởng của lãi suất thực, đồng USD, dòng tiền đầu tư và việc mua bán của các ngân hàng trung ương. Bạc còn được dùng trong pin mặt trời, đồ điện và điện tử. Bạch kim, palladium gắn với bộ xử lý khí thải ô tô, đồng thời chịu tác động của xe điện, việc thay thế vật liệu và tái chế.

Palladium cho thấy “kim loại hiếm” không đồng nghĩa với việc “giá chỉ có tăng”. Tháng 3/2022, khi thị trường lo nguồn cung từ Nga bị gián đoạn, giá palladium có lúc lên 3.440,76 USD/ounce. Đến tháng 2/2025, giá chưa bằng một phần ba mức ấy. Palladium không bỗng dưng hết hiếm. Nhưng triển vọng sử dụng nó thay đổi khi xe điện phát triển, một số hãng chuyển sang bạch kim và nguồn kim loại tái chế tiếp tục tham gia thị trường. Nhìn đúng chuyện khai thác mỏ vẫn có thể dự báo sai giá nếu bỏ qua chuyện người ta sẽ dùng kim loại ấy ra sao.

Sự quá tự tin cũng khiến ta tưởng các cách đầu tư vào vàng đều giống nhau. Một miếng vàng, chứng chỉ quỹ vàng, hợp đồng tương lai và cổ phiếu công ty khai thác mỏ không mang cùng một loại rủi ro. Công ty mỏ còn có chuyện chi phí, giấy phép, nợ và quản lý; hợp đồng tương lai có ký quỹ và thời điểm đáo hạn; vàng vật chất có chênh lệch mua - bán, bảo quản và kiểm định. Đoán đúng hướng giá vàng vẫn có thể mất tiền nếu chọn một cách đầu tư không phù hợp.

Nói “tôi không biết” vì thế là một cách giữ tiền. Không biết Fed sẽ quyết định gì thì đừng đặt cược lớn bằng tiền vay. Không hiểu giá cổ phiếu mỏ được tính ra sao thì đừng mua chỉ vì mỏ ấy có vàng. Chưa tìm được số liệu đáng tin về bạc tồn kho thì đừng đem một video lan truyền trên mạng làm căn cứ xuống tiền. Không biết đỉnh giá ở đâu, người mua dài hạn có thể chia khoản dự định mua thành nhiều lần, đồng thời chấp nhận rằng làm như vậy cũng không bảo đảm sẽ mua được giá tốt nhất.

Biết giới hạn của mình còn là biết xem lại điều đã tin. Khi palladium xuống giá, câu hỏi không chỉ là “đã rẻ chưa?” mà còn là “lý do mình định mua trước đây có còn đúng không?”. Nếu xe điện phát triển nhanh hơn dự tính và bạch kim thay thế palladium nhiều hơn, giá giảm sâu tự nó chưa phải lý do để mua thêm. Chỉ nên tính chuyện bình quân giá xuống sau khi đã kiểm tra lại lý do mua ban đầu.

Thứ luôn cần mang theo là một cách ra quyết định

Năm “kẻ thù” ấy không cho biết ngày mai vàng bạc sẽ tăng hay giảm. Chúng giúp người mua nhận ra lúc nào cảm xúc đang chen vào quyết định của mình. Một tài sản có ích với người này vẫn có thể thành khoản mua sai với người khác nếu mua bằng tiền vay, ở mức giá không chịu nổi, qua một cách đầu tư mình chưa hiểu hoặc chỉ vì sợ lỡ cơ hội.

Trước khi xuống tiền, ta thử viết câu trả lời cho sáu câu hỏi trên một trang giấy:

1. Tôi mua để dự phòng, giữ sức mua, chia bớt rủi ro hay kiếm lời khi giá thay đổi?

2. Vì sao tôi chọn vàng, bạc, bạch kim hoặc palladium? Tôi đang dựa vào những dữ kiện nào?

3. Tôi mua kim loại vật chất, quỹ, hợp đồng tương lai hay cổ phiếu mỏ? Cách mua ấy có rủi ro gì riêng?

4. Chênh lệch mua - bán, phí, bảo quản và tiền lãi phải trả, nếu có, khiến giá phải tăng bao nhiêu tôi mới hòa vốn?

5. Tôi có thể giữ bao lâu, chịu được giá giảm đến mức nào mà sinh hoạt gia đình không bị ảnh hưởng?

6. Điều gì xảy ra sẽ chứng tỏ lý do mua ban đầu của tôi không còn đúng nữa?

Nếu chưa trả lời được, ta có thể chờ và tìm hiểu thêm. Không ai buộc ta phải mua chỉ vì hôm nay thị trường đang náo nhiệt.

Với người mới bước vào thị trường, nhiều lời khuyên của Buffett có thể nghe hơi “xa vời”. Nói gọn lại thì thế này: chậm lại một nhịp, tìm hiểu thứ mình định mua, chỉ xuống tiền trong mức rủi ro mình chịu được và đừng để cảm xúc của người khác quyết định thay mình.

(Bài viết mang tính phân tích, không phải khuyến nghị mua hoặc bán bất kỳ tài sản nào-TG).

Đan Thư