Thuật toán đã soán ngôi người khớp lệnh, nhưng phía sau mỗi dòng mã vẫn là ngân hàng, quỹ đầu tư, sở giao dịch và con người chịu trách nhiệm cuối cùng.

Ngày tiếng hô biến mất khỏi sàn giao dịch

Hãy hình dung một sàn giao dịch hàng hóa cách đây vài chục năm. Hàng trăm nhà môi giới đứng trong những khu vực được kẻ thành vòng tròn. Người hô giá mua, người đáp giá bán. Bàn tay giơ lên, ngón tay gập xuống, lòng bàn tay quay vào hay quay ra đều mang một ý nghĩa. Giữa đám đông ồn ào hỗn độn, người nào nghe nhanh, nhớ tốt, phản ứng kịp thời và hiểu được ý định của đối thủ sẽ có lợi thế.

Đó là phương thức giao dịch “hô giá công khai”. Giá cả không được một người ngồi trên cao tuyên bố. Nó hình thành ngay giữa sàn, khi lệnh mua và lệnh bán gặp nhau trước mắt mọi người.

Nhưng đến đầu thế kỷ XXI, những vòng tròn ấy ngày càng vắng vẻ. Lệnh được gửi qua máy tính nhanh hơn, rẻ hơn và dễ kiểm tra hơn. Tháng 2/2015, CME Group thông báo sẽ đóng phần lớn các sàn giao dịch tương lai bằng phương thức hô giá tại Chicago và New York. Thời điểm ấy, giao dịch hô giá chỉ còn chiếm khoảng 1% tổng khối lượng hợp đồng tương lai của Tập đoàn CME.

Việc đóng cửa sàn không diễn ra chỉ sau một đêm. Máy tính đã lấy dần công việc của con người trong nhiều năm. Đến cuối năm 2015, sàn giao dịch hô giá của CME gần như ở trạng thái “tắt đèn”, bởi phần lớn hoạt động đã chuyển lên màn hình máy tính.

Trên thị trường vàng bạc, cuộc chuyển giao ấy đặc biệt quan trọng. COMEX tại New York là một trong những nơi có ảnh hưởng lớn nhất tới giá hợp đồng tương lai vàng và bạc. Khi người hô giá rời khỏi sàn, họ không mang thị trường đi theo. Thị trường vẫn hoạt động gần như suốt ngày đêm, nhưng tiếng hô được thay bằng tín hiệu điện tử và những dòng mã lệnh.

Người khớp lệnh chưa biến mất hoàn toàn. Họ chuyển từ vòng tròn giữa sàn vào phòng giao dịch, ngồi trước nhiều màn hình và giám sát hệ thống. Tuy nhiên, phần việc từng đòi hỏi hàng trăm con người quan sát, ghi nhớ và ra dấu nay có thể được thực hiện bởi máy tính trong thời gian ngắn hơn một cái chớp mắt.

Đó là lúc một nhà tạo lập thị trường mới bước lên phía trước: thuật toán.

Hệ thống màn hình giám sát thuật toán tại một phòng giao dịch hiện đại. Các chương trình máy tính liên tục báo giá mua - bán, kết nối đồng thời thị trường vàng từ London, New York đến Thượng Hải nhằm triệt tiêu các sai lệch về giá chỉ trong tích tắc. Ảnh minh họa.

Khi giao dịch vàng bạc được tự động hóa

Năm 2015, một thành viên của Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Mỹ (CFTC) cho biết, giao dịch tự động hoặc giao dịch bằng thuật toán đã chiếm tới 70% hoạt động trên các thị trường tương lai được quản lý tại Mỹ.

Con số ấy thường được dẫn lại dưới nhiều dạng khác nhau, thậm chí có nơi nâng thành 70-80% tổng giao dịch trên thị trường tài chính. Tuy nhiên, cần hiểu đúng phạm vi: đây không phải tỷ lệ của toàn bộ thị trường vàng bạc thế giới, càng không phải tỷ lệ vàng bạc vật chất được máy tính mua bán.

London có một thị trường giao dịch trực tiếp giữa các tổ chức rất lớn. Thượng Hải có thị trường riêng. Vàng miếng, bạc thỏi và trang sức còn được mua bán tại hàng nghìn cửa hàng trên thế giới. Tuy nhiên, không có một cơ quan nào thu thập được toàn bộ dữ liệu rồi xác định chính xác bao nhiêu phần trăm trong số đó do thuật toán thực hiện.

Riêng trên các sở giao dịch tương lai, ảnh hưởng của máy tính đã rất rõ. Một số liệu được Financial Times dẫn năm 2017 cho thấy tỷ trọng giao dịch tự động trong nhóm hợp đồng tương lai kim loại quý tại Mỹ tăng từ khoảng 46% lên 54% trong giai đoạn 2012-2016. Đây là một con số đã cũ, không thể dùng để mô tả toàn bộ thị trường hiện nay, nhưng nó đánh dấu thời điểm máy đã thực hiện hơn một nửa hoạt động giao dịch trong một bộ phận quan trọng của thị trường vàng bạc.

Điều đáng chú ý hơn là xu hướng không thể đảo ngược. Giá vàng và bạc trên màn hình ngày nay được hình thành trong một môi trường mà máy tính tiếp nhận, xử lý và phản ứng với phần lớn dòng lệnh nhanh hơn con người rất nhiều.

Khi nói về thị trường điện tử, ba khái niệm thường bị trộn lẫn: hệ thống khớp lệnh, thuật toán giao dịch và trí tuệ nhân tạo.

Hệ thống khớp lệnh là hạ tầng của sở giao dịch. Nó tiếp nhận lệnh mua, lệnh bán, sắp xếp chúng theo quy tắc đã công bố và ghép những lệnh phù hợp với nhau. Có thể hình dung đây là người thư ký điện tử của cả thị trường: làm việc rất nhanh, rất chính xác, nhưng không tự bỏ tiền ra mua vàng hay bạc.

Thuật toán giao dịch là chương trình do ngân hàng, quỹ đầu tư, công ty chứng khoán hoặc nhà giao dịch xây dựng. Chương trình nhận dữ liệu, làm theo những quy tắc nhất định rồi quyết định đặt, sửa hoặc hủy lệnh. Một thuật toán có thể rất đơn giản: cứ sau một khoảng thời gian lại mua một lượng vàng nhỏ. Nó cũng có thể phức tạp hơn: đồng thời quan sát giá vàng tại nhiều nơi, tỷ giá, lãi suất, khối lượng mua bán và mức rủi ro của cả danh mục.

Trí tuệ nhân tạo là lớp mới hơn. Thay vì chỉ tuân theo một bộ quy tắc cố định, mô hình có thể tìm ra mẫu hình trong lượng dữ liệu lớn, dự báo thanh khoản, ước tính khả năng một lệnh được khớp hoặc lựa chọn nơi thực hiện giao dịch.

Nhưng không phải cứ giao dịch nhanh là AI. Phần lớn hệ thống đang hoạt động trên thị trường vẫn dựa vào các quy tắc, công thức thống kê và giới hạn do con người viết sẵn.

Trong báo cáo công bố tháng 2/2026, Hội đồng Tiêu chuẩn Thị trường Tài chính (FMSB) nhận định AI dùng trực tiếp trong giao dịch vẫn ở giai đoạn tương đối sớm. Ứng dụng phổ biến hiện nay chủ yếu là những bộ phận nhỏ nằm trong một hệ thống lớn hơn: đánh giá thanh khoản, dự báo giá và khối lượng, lựa chọn địa điểm giao dịch hoặc chia một lệnh lớn thành nhiều lệnh nhỏ. Các hệ thống này chưa hoạt động hoàn toàn tự chủ và vẫn chịu sự giám sát, can thiệp của con người.

Sự phân biệt rõ ràng này cho thấy, thuật toán đã hiện diện sâu trong thị trường vàng bạc và AI đang được đưa vào từng phần của thuật toán. Nhưng hình dung về một cỗ máy hoàn toàn độc lập, tự huy động tiền, tự chọn mục tiêu và tự chịu rủi ro vẫn chưa phải thực tế phổ biến của thị trường ngày nay.

Thuật toán đã lấy mất công việc của con người ra sao?

Trong nghĩa hẹp của ngành tài chính, nhà tạo lập thị trường là người hoặc tổ chức liên tục báo cả giá mua và giá bán. Nhờ có họ, một nhà đầu tư muốn bán vàng có thể tìm thấy người mua, còn một doanh nghiệp muốn mua bạc không phải chờ đúng một người bán phù hợp xuất hiện.

Trước đây, công việc này dựa rất nhiều vào con người. Nhà giao dịch nghe điện thoại, nhìn lệnh trên sổ, tính lượng vàng đang nắm giữ rồi báo giá cho khách hàng. Nếu vừa mua vào quá nhiều, họ hạ giá mua hoặc giảm giá bán để nhanh chóng cân bằng lượng hàng. Nếu thị trường biến động mạnh, họ nới rộng khoảng cách giữa hai mức giá để bù rủi ro.

Ngày nay, thuật toán có thể làm toàn bộ chuỗi công việc ấy với tốc độ rất lớn. Nó theo dõi giá trên nhiều thị trường, tính lượng vàng hoặc bạc đang nắm giữ, đo độ biến động rồi liên tục cập nhật giá mua và giá bán. Khi một lệnh được khớp, hệ thống gần như ngay lập tức điều chỉnh những lệnh còn lại hoặc thực hiện giao dịch đối ứng ở nơi khác.

Thuật toán cũng thay con người xử lý các lệnh lớn. Nếu một quỹ muốn mua lượng vàng đáng kể, việc đưa toàn bộ lệnh ra thị trường cùng lúc có thể làm giá tăng trước khi mua đủ. Chương trình sẽ chia lệnh thành nhiều phần, lựa chọn thời điểm và địa điểm giao dịch, cố gắng đạt mức giá trung bình tốt hơn mà không để lộ toàn bộ ý định.

Một thuật toán khác lại chuyên tìm chênh lệch. Nếu giá hợp đồng tương lai tại New York lệch quá xa so với giá vàng giao ngay tại London sau khi tính lãi suất, chi phí lưu kho và vận chuyển, chương trình có thể mua ở nơi rẻ hơn và bán ở nơi đắt hơn. Những giao dịch như vậy giúp kéo hai mức giá lại gần nhau.

Trên thị trường ETF, máy tính có thể đồng thời theo dõi giá chứng chỉ quỹ và giá trị lượng vàng đứng phía sau. Khi chênh lệch đủ lớn, các tổ chức được phép tạo lập hoặc rút chứng chỉ quỹ sẽ thực hiện giao dịch để thu lợi, đồng thời đưa hai mức giá trở lại gần nhau.

Ở tầng quản trị rủi ro, thuật toán theo dõi vị thế của cả danh mục. Một ngân hàng mua vàng cho khách hàng có thể lập tức bán hợp đồng tương lai, giao dịch hoán đổi hoặc thực hiện một lệnh đối ứng khác để giảm rủi ro giá. Những việc từng cần nhiều cuộc điện thoại nay diễn ra tự động.

Nói cách khác, thuật toán không chỉ khớp lệnh mà đã tiếp nhận phần lớn công việc của người báo giá, người chia lệnh, người tìm chênh lệch và người phòng ngừa rủi ro.

Lợi thế không còn thuộc về người nghe tin trước

Trong một thị trường vận hành bằng tiếng hô và điện thoại, lợi thế có thể thuộc về người đứng gần nguồn tin, nghe rõ hơn hoặc phản ứng nhanh hơn vài giây.

Trong thị trường điện tử, vài giây là quá lâu. Khi dữ liệu lạm phát Mỹ, quyết định lãi suất hoặc báo cáo việc làm được công bố, các hệ thống có thể nhận dữ liệu ở dạng máy đọc được. Chương trình so sánh con số mới với dự báo, kiểm tra phản ứng của đồng USD và lợi suất trái phiếu, sau đó đặt lệnh vàng chỉ trong phần nghìn giây.

Lợi thế chuyển từ người nghe tin trước sang người xử lý tin nhanh hơn. Vị trí ngồi giữa sàn không còn quan trọng bằng tốc độ đường truyền, chất lượng dữ liệu, sức mạnh máy tính và cách thuật toán được thiết kế.

Điều này làm thay đổi cả nhịp điệu của thị trường. Một thông tin xuất hiện ở Washington có thể gần như lập tức đi vào giá vàng tại New York, ảnh hưởng tới báo giá ở London và được phản ánh trên màn hình của nhà đầu tư tại châu Á. Thị trường không cần chờ con người gọi điện cho nhau để thông báo.

Đồ thị mô phỏng một cú sụp đổ chớp nhoáng (Flash Crash). Khi rủi ro vượt ngưỡng an toàn, các thuật toán lập tức ngắt kết nối và rút sạch lệnh trong một phần nghìn giây, đẩy thị trường vào trạng thái mất thanh khoản hoàn toàn. Ảnh minh họa.

Quy mô giao dịch cũng vượt xa khả năng xử lý thủ công. CME Group cho biết hợp đồng vàng chủ lực của họ có khối lượng giao dịch hàng ngày tương đương gần 27 triệu ounce vàng. Theo Hội đồng Vàng Thế giới, trong tháng 8/2026, tổng giá trị giao dịch bình quân trên các bộ phận lớn của thị trường vàng đạt khoảng 430 tỷ USD mỗi ngày, tương đương hơn 3.000 tấn nếu quy đổi theo giá trị.

Điều đó không có nghĩa hơn 3.000 tấn vàng thật được chuyển từ kho này sang kho khác mỗi ngày. Cùng một lượng vàng có thể đổi chủ nhiều lần; hợp đồng tương lai có thể được tất toán trước khi giao nhận. Nhưng những con số ấy cho thấy vì sao một thị trường lớn như vậy không còn có thể chỉ dựa vào trí nhớ, giọng nói và cuốn sổ của con người.

Thuật toán làm thị trường tốt hơn ở điểm nào?

Lợi ích dễ thấy nhất là thanh khoản. Khi các chương trình liên tục báo giá mua và giá bán, nhà đầu tư có nhiều cơ hội giao dịch hơn. Trong điều kiện bình thường, cạnh tranh giữa các nhà tạo lập thị trường giúp khoảng cách mua - bán thu hẹp, qua đó giảm chi phí.

Lợi ích thứ hai là khả năng nối các thị trường. Vàng được giao dịch tại London, New York, Thượng Hải và nhiều trung tâm khác; còn ETF, hợp đồng tương lai, quyền chọn và vàng vật chất là những hình thức khác nhau của cùng một tài sản cơ sở. Thuật toán theo dõi đồng thời các mức giá, phát hiện sai lệch và thực hiện giao dịch nhanh đến mức chênh lệch lớn khó tồn tại lâu nếu kim loại và dòng vốn có thể tự do dịch chuyển.

Lợi ích thứ ba là giảm một số sai sót thủ công. Máy tính không nghe nhầm một con số qua điện thoại, không viết nhầm số lượng vì vội vàng và không quên kiểm tra một giới hạn đã được cài đặt. Một lệnh lớn có thể được chia theo kế hoạch và lưu lại đầy đủ dấu vết để kiểm tra.

Với người mua bình thường, những thay đổi ấy tạo nên một cảm giác rất quen thuộc: giá vàng và bạc luôn có sẵn trên màn hình; có thể cập nhật sau mỗi vài giây; thị trường ở nơi này nối tiếp thị trường ở nơi khác.

Nhưng thanh khoản do máy tạo ra cũng có một đặc điểm đáng chú ý: nó có thể xuất hiện rất nhiều khi thị trường yên ổn và biến mất rất nhanh khi rủi ro vượt quá giới hạn đã đặt. Đây là điểm yếu chí mạng của thị trường tài chính hiện đại, nằm ở sự mong manh của thanh khoản do máy tạo ra, hay còn gọi là thanh khoản ảo.

Các thuật toán giao dịch tự động này giống như những người bạn chỉ chơi cùng khi trời đẹp, nhưng sẽ bỏ chạy đầu tiên khi trời đổ mưa bão. Khi trời đẹp (thị trường yên ổn): Rủi ro thấp, các robot đua nhau rải hàng triệu lệnh mua bán để kiếm lời nhỏ, tạo ra ảo ảnh về một thị trường vô cùng dồi dào, mua bán gì cũng dễ. Nhưng khi trời đổ mưa bão (thị trường biến động mạnh): Chỉ cần rủi ro vượt quá lập trình an toàn, hàng loạt máy tính sẽ lập tức ngắt kết nối và rút sạch lệnh chỉ trong một phần nghìn giây để tự vệ.

Hệ quả là thị trường đột ngột rơi vào trạng thái "chân không" - người bán tháo rất nhiều nhưng không còn bất kỳ máy nào mua lại, dẫn đến những cú sụp đổ chớp nhoáng (Flash Crash).

Khi những cỗ máy cùng lùi lại

Một người tạo lập thị trường bằng xương bằng thịt có thể nhìn thấy sự hoảng loạn, gọi cho khách hàng, hỏi thêm thông tin và quyết định tiếp tục đứng lại. Thuật toán chỉ nhìn thấy những dữ liệu mà nó được phép nhìn và phản ứng theo giới hạn đã cài đặt.

Nếu biến động tăng quá nhanh, chương trình có thể nới rộng giá mua - bán, giảm khối lượng chào hoặc rút lệnh hoàn toàn. Một thuật toán làm như vậy có thể giúp tổ chức sở hữu nó tránh thua lỗ. Nhưng nếu nhiều hệ thống cùng được huấn luyện hoặc thiết kế trên những tín hiệu giống nhau, chúng có thể đồng loạt lùi lại đúng lúc thị trường cần thanh khoản nhất.

Rủi ro thứ hai là vòng phản hồi. Giá giảm làm mô hình phát tín hiệu bán. Lệnh bán tiếp tục đẩy giá xuống, khiến thêm nhiều mô hình phát lệnh bán. Trong vài giây, một chuyển động nhỏ có thể bị khuếch đại trước khi con người kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra.

Rủi ro thứ ba nằm ở ảo giác về độ sâu của thị trường. Trên màn hình có thể xuất hiện rất nhiều lệnh mua và bán, nhưng một phần trong số đó được máy liên tục đặt rồi hủy khi điều kiện thay đổi. Thanh khoản nhìn thấy chưa chắc là thanh khoản còn ở đó khi một lệnh lớn thực sự đi vào.

Máy tính cũng không làm biến mất hành vi xấu. Một con người có thể viết chương trình để đặt lượng lớn lệnh không có ý định thực hiện, tạo cảm giác giả về cung hoặc cầu rồi hủy lệnh. Đây là hành vi đánh lừa thị trường, thường được gọi là “spoofing” và đã bị các cơ quan quản lý xử phạt trong nhiều vụ việc. Thuật toán chỉ làm hành vi ấy nhanh hơn và khó phát hiện hơn; ý định vẫn bắt đầu từ con người.

AI tạo thêm một tầng khó khăn khác. Một mô hình phức tạp có thể cho kết quả đúng nhiều lần nhưng không dễ giải thích vì sao nó đưa ra quyết định. Nếu đầu vào thay đổi hoặc thị trường bước vào hoàn cảnh chưa từng xuất hiện trong dữ liệu huấn luyện, kết quả có thể khác xa dự kiến.

FMSB cho rằng các hệ thống giao dịch có AI hiện nay vẫn cần những hàng rào độc lập như giới hạn giá, giới hạn khối lượng lệnh, giới hạn vị thế và mức rủi ro tối đa. Những hàng rào này được đặt bên ngoài lớp AI để ngăn một mô hình đi quá xa. Báo cáo cũng nhấn mạnh trách nhiệm phải thuộc về những người viết mã, nhà giao dịch và người quản lý, giống như trong giao dịch thủ công.

Một chương trình có thể ra lệnh trong phần nghìn giây. Nhưng nếu lệnh ấy gây thiệt hại, thì con người không thể đưa thuật toán ra trước pháp luật để yêu cầu nó giải trình.

Vàng thật vẫn là trọng lực của thị trường

Thuật toán có thể khiến giá thay đổi rất nhanh, nhưng không thể biến một thỏi vàng 400 ounce tại London thành bốn thỏi 100 ounce đủ tiêu chuẩn giao trên COMEX chỉ bằng một dòng lệnh.

Năm 2020, khi đại dịch làm các chuyến bay bị đình trệ và nhà máy tinh luyện phải thu hẹp hoạt động, chênh lệch giữa giá vàng tại New York và London tăng mạnh. Thế giới không thiếu vàng nói chung. Vấn đề là vàng không nằm đúng nơi, đúng quy cách và không thể di chuyển đủ nhanh đến nơi cần giao.

Sự kiện ấy cho thấy giới hạn rất rõ của thị trường điện tử. Trên màn hình, một chương trình có thể mua ở London và bán ở New York trong khoảnh khắc. Trong thế giới vật chất, vàng vẫn phải được lấy khỏi kho, kiểm tra, vận chuyển, tinh luyện lại nếu cần rồi nhập vào một kho đủ điều kiện. Khi mắt xích vật chất bị nghẽn, giao dịch chênh lệch giá không thể hoàn thành trọn vẹn.

Phía sau mỗi hợp đồng vẫn là một hệ thống gồm doanh nghiệp khai khoáng, nhà tinh luyện, người giám định, đơn vị vận chuyển và kho lưu ký. Thuật toán có thể giao dịch lời hứa về vàng, nhưng giá trị của lời hứa phụ thuộc vào khả năng tìm thấy đúng thỏi vàng khi cần.

Với bạc, trọng lực vật chất còn thể hiện theo cách khác. Bạc vừa là tài sản đầu tư, vừa là nguyên liệu của điện tử, năng lượng mặt trời, ô tô, y tế và nhiều ngành sản xuất. Một phần lớn bạc được khai thác như sản phẩm đi kèm của đồng, chì hoặc kẽm. Khi nhu cầu tăng, mỏ không thể lập tức nâng sản lượng chỉ vì thuật toán phát tín hiệu mua.

Thị trường bạc nhỏ hơn vàng và thanh khoản mỏng hơn. Vì vậy, dòng tiền do quỹ và thuật toán dẫn dắt có thể khiến giá bạc biến động mạnh hơn. Nhưng trong thời gian dài, số bạc mà nhà máy cần dùng, lượng bạc mỏ có thể cung cấp và khả năng tái chế vẫn kéo giá trở về với thế giới thật.

Máy đã thắng con người về tốc độ. Nhưng nó chưa thắng được địa lý, thời gian xây mỏ, công suất tinh luyện và những giới hạn của vật chất.

Ai ra lệnh cho thuật toán?

Một thuật toán không tự có tiền, nó sử dụng vốn của ngân hàng, quỹ đầu tư, doanh nghiệp hoặc nhà giao dịch.

Nó không tự có mục tiêu, con người quyết định cần tạo thanh khoản, mua vàng, bán bạc, phòng ngừa rủi ro hay tìm lợi nhuận từ chênh lệch giá.

Nó cũng không tự đặt ra luật, sở giao dịch quy định hợp đồng, thứ tự ưu tiên của lệnh, mức ký quỹ, giới hạn vị thế và cơ chế dừng giao dịch. Cơ quan quản lý xác định hành vi nào được phép, hành vi nào bị cấm. Ngân hàng đặt hạn mức vốn và rủi ro. Người quản lý quyết định khi nào bật, tắt hoặc sửa chương trình.

Quan trọng hơn, thuật toán không tạo ra nguyên nhân sâu xa khiến con người muốn sở hữu vàng bạc. Một ngân hàng trung ương tăng dự trữ vàng vì an toàn quốc gia và đa dạng hóa tài sản. Một quỹ đầu tư mua vàng vì lo lạm phát, nợ công hoặc rủi ro tiền tệ. Một doanh nghiệp mua bạc vì cần nguyên liệu. Một gia đình mua vàng vì muốn dành dụm cho tương lai.

Máy tiếp nhận những nhu cầu ấy và biến chúng thành lệnh với tốc độ lớn. Nó tác động mạnh đến cách giá hình thành trong từng giây, từng phút. Nhưng hướng đi dài hạn của thị trường vẫn bắt đầu từ quyết định của con người, chính sách của nhà nước, năng lực của ngành khai khoáng và nhu cầu của nền kinh tế.

Vì thế, nói thuật toán soán ngôi người khớp lệnh là đúng. Nhưng nói thuật toán đã soán ngôi của tất cả những người tạo lập thị trường thì chưa đúng.

Quyền lực chuyển từ một con người sang cả hệ thống

Kỳ đầu tiên của loạt bài này chúng ta bắt đầu từ vua chúa - những người nắm kho báu, mỏ kim loại, quyền đúc tiền và con dấu bảo chứng. Đến thời thợ kim hoàn, quyền lực chuyển vào chiếc két, tờ biên nhận và lời hứa hoàn trả vàng. Ngân hàng đưa quyền lực ấy lên bảng cân đối, mở rộng tín dụng và trở thành trung tâm của hệ thống tài chính.

Khi thị trường vượt khỏi biên giới một thành phố hay quốc gia, thế giới cần một mức giá chung. Những nhà buôn tạo ra giá tham chiếu. Sở giao dịch chuẩn hóa những lời hẹn thành hợp đồng tương lai. Nhà tinh luyện, người giám định và kho lưu ký tạo ra “hộ chiếu” để một thỏi vàng được chấp nhận trên khắp thế giới.

Đến kỳ cuối này, người tạo lập thị trường không còn nhất thiết mang một chân dung cụ thể.

Giá mua và giá bán có thể do một chương trình tự động cập nhật. Lệnh của quỹ đầu tư được chia thành hàng nghìn phần. Chênh lệch giữa các thị trường bị phát hiện và thu hẹp gần như ngay lập tức. Mỗi biến động của lãi suất, tỷ giá và dòng vốn được đưa vào tính toán với tốc độ mà con người không thể theo kịp.

Nhưng quyền lực không biến mất vào trong máy. Nó được chia ra giữa nhiều chủ thể hơn: ngân hàng trung ương tạo ra sức nặng bằng dự trữ và chính sách tiền tệ; ngân hàng vàng cấp vốn và thanh khoản; sở giao dịch đặt luật; quỹ đầu tư đưa dòng tiền vào thị trường; nhà khai khoáng và tinh luyện bảo đảm nguồn kim loại; doanh nghiệp và người dân tạo ra nhu cầu cuối cùng. Thuật toán nối các chủ thể ấy lại bằng tốc độ.

Đó là khác biệt lớn nhất giữa thị trường thời vua chúa và thị trường thời thuật toán. Trước đây, quyền lực có thể nhìn thấy trong một kho báu, một con dấu hoặc một căn phòng. Ngày nay, nó nằm trong cả một mạng lưới gồm vốn, dữ liệu, tiêu chuẩn, pháp luật, hạ tầng và những con người đứng sau màn hình.

Thuật toán đã soán ngôi người khớp lệnh. Nhưng nó chưa thể chịu trách nhiệm thay con người, chưa thể bảo chứng cho một thỏi vàng và cũng chưa thể buộc thị trường tin vào một lời hứa.

Từ vua chúa đến thuật toán, hình dáng của những nhà tạo lập thị trường đã đổi thay. Nếu có một thứ chưa từng rời khỏi ngai vàng, đó vẫn là chữ Tín.

Anh Kiệt