Bài 1: Cơn khát bạc của kỷ nguyên AI

Giá vàng hôm nay 30/9: Vàng miếng tăng, vàng nhẫn diễn biến trái chiều

Cuộc đua công nghệ vì thế có thể tạo ra một nghịch lý lớn: điện mặt trời tiếp tục bùng nổ, nhưng nhu cầu bạc lại có thể đi theo hướng ngược lại.

Trong cuộc đua chuyển dịch năng lượng, pin mặt trời thường được xem là biểu tượng của một nền kinh tế ít phát thải, nơi công nghệ giúp giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Nhưng phía sau những tấm pin xanh ấy là một chuỗi cung ứng vật liệu phức tạp, trong đó bạc giữ vai trò quan trọng nhờ khả năng dẫn điện vượt trội. Khi công suất điện mặt trời tăng lên, nhu cầu bạc từng được thúc đẩy mạnh mẽ; song cũng chính quá trình mở rộng này đang đặt ngành công nghiệp trước một bài toán mới: làm thế nào để sản xuất nhiều pin hơn mà không phải tiêu thụ lượng bạc tương ứng.

Đây không đơn thuần là câu chuyện tiết kiệm chi phí của các nhà sản xuất. Nó phản ánh một quy luật sâu hơn của thị trường nguyên liệu: khi một vật liệu trở nên đắt đỏ hoặc nguồn cung chịu sức ép, công nghệ sẽ tìm cách giảm cường độ sử dụng, còn doanh nghiệp sẽ cân nhắc những phương án thay thế. Với bạc, quá trình ấy đang diễn ra ngay trong một ngành vốn được xem là động lực tăng trưởng dài hạn của nhu cầu kim loại này.

Mặt trời và mối quan hệ đặc biệt với bạc

Bạc hiện diện trong pin quang điện chủ yếu ở hệ thống các đường dẫn điện trên bề mặt tế bào quang điện. Những đường dẫn này có nhiệm vụ thu gom và truyền tải dòng điện được tạo ra khi ánh sáng chiếu vào vật liệu bán dẫn. Khả năng dẫn điện cao giúp bạc đáp ứng yêu cầu truyền tải điện hiệu quả, trong khi việc duy trì hiệu suất chuyển đổi năng lượng đòi hỏi các nhà sản xuất phải tối ưu đồng thời thiết kế và vật liệu.

Vì vậy, bạc không phải thành phần có thể tùy ý loại bỏ khỏi một tấm pin mà không ảnh hưởng đến thiết kế hoặc hiệu suất. Tuy nhiên, lượng bạc cần thiết cho mỗi tế bào quang điện không phải một đại lượng cố định. Nó phụ thuộc vào công nghệ chế tạo, cấu trúc đường dẫn điện, kích thước tế bào và những cải tiến trong quy trình sản xuất.

Khi ngành điện mặt trời mở rộng nhanh chóng trong những năm qua, quy mô sản xuất tăng đã tạo thêm nhu cầu đối với bạc. Nhưng từ góc độ thị trường nguyên liệu, điều quan trọng không chỉ là số lượng tấm pin được sản xuất, mà còn là lượng bạc nằm trong mỗi tấm pin. Nếu sản lượng tăng nhanh hơn mức bạc sử dụng trên mỗi đơn vị giảm xuống, nhu cầu bạc vẫn có thể tăng. Ngược lại, nếu mức tiết giảm đủ lớn, tăng trưởng sản lượng pin không nhất thiết chuyển hóa thành tăng trưởng tương ứng của nhu cầu bạc.

Chính sự khác biệt giữa tăng trưởng sản lượng và tăng trưởng cường độ sử dụng vật liệu đã làm thay đổi cách nhìn về mối quan hệ giữa năng lượng mặt trời và thị trường bạc.

Khai thác bạc ở mỏ Freiberg - một trong những mỏ bạc lớn và lâu đời nhất ở Saxony, Đức.

Giá bạc biến thành sức ép đối với ngành năng lượng xanh

Bước ngoặt của thị trường xuất hiện khi giá bạc tăng mạnh, khiến nguyên liệu này chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong chi phí sản xuất pin mặt trời. Theo Reuters, giá bạc tăng khoảng 130% trong vòng một năm đã đẩy chi phí sản xuất của ngành năng lượng mặt trời lên cao, buộc các nhà sản xuất đẩy nhanh quá trình tìm kiếm phương án giảm hoặc thay thế bạc. Bạc sử dụng trong sản xuất tế bào quang điện vì thế không còn đơn thuần là một đầu vào kỹ thuật, mà trở thành biến số có thể tác động trực tiếp đến sức cạnh tranh về chi phí của doanh nghiệp.

Áp lực này càng rõ khi đặt trong đặc điểm của ngành sản xuất pin mặt trời: đây là thị trường có quy mô lớn, cạnh tranh về giá gay gắt và liên tục cải tiến công nghệ để giảm chi phí trên mỗi đơn vị công suất. Khi giá bạc tăng, doanh nghiệp phải lựa chọn giữa việc chấp nhận chi phí đầu vào cao hơn, chuyển một phần chi phí sang khách hàng hoặc tìm cách giảm lượng bạc trong sản phẩm. Trong bối cảnh các nhà sản xuất phải cạnh tranh trên từng đơn vị giá thành, phương án cuối cùng ngày càng có sức hấp dẫn.

Điều đáng chú ý là phản ứng của ngành không chỉ dừng ở việc tiết kiệm bạc trong quy trình hiện có. Một hướng đi sâu hơn đang được thúc đẩy là thay đổi vật liệu sử dụng trong hệ thống dẫn điện của tế bào quang điện. Đồng trở thành một trong những ứng viên đáng chú ý bởi giá nguyên liệu thấp hơn đáng kể so với bạc, nguồn cung rộng hơn và khả năng đáp ứng nhiều ứng dụng dẫn điện. Tuy nhiên, khoảng cách về giá giữa hai kim loại không đồng nghĩa với việc có thể thay thế trực tiếp mà không phải giải quyết các vấn đề kỹ thuật.

Về nguyên tắc, đồng có thể đảm nhiệm chức năng dẫn điện trong nhiều ứng dụng mà bạc đang được sử dụng. Nhưng trong pin mặt trời, yêu cầu không chỉ là dẫn điện tốt. Vật liệu thay thế còn phải tương thích với cấu trúc tế bào, quy trình sản xuất, khả năng chống oxy hóa và độ bền trong suốt vòng đời vận hành của tấm pin.

Đó là lý do việc thay bạc bằng đồng diễn ra theo nhiều cấp độ, từ giảm lượng bạc sử dụng, kết hợp bạc với đồng cho đến phát triển công nghệ điện cực có thể sử dụng đồng thay thế phần lớn hoặc toàn bộ bạc. Mỗi phương án có mức độ phức tạp và yêu cầu đầu tư khác nhau. Các loại vật liệu kết hợp bạc - đồng có thể giúp giảm lượng bạc mà vẫn tận dụng được một phần đặc tính của kim loại này, trong khi công nghệ sử dụng đồng hoàn toàn hứa hẹn mức tiết kiệm nguyên liệu lớn hơn nhưng đòi hỏi giải quyết nhiều vấn đề về quy trình và độ tin cậy.

Nghiên cứu được công bố trên Applied Physics Reviews năm 2026 cho thấy các loại hồ dẫn điện chứa đồng có tiềm năng giảm đáng kể lượng bạc sử dụng trong những công nghệ tế bào quang điện như TOPCon và HJT. Tuy nhiên, việc sử dụng đồng nguyên chất vẫn gặp những thách thức liên quan đến oxy hóa, sự khuếch tán của đồng vào vật liệu bán dẫn và độ tin cậy lâu dài của các điện cực.

Những rào cản ấy lý giải vì sao cuộc chuyển đổi không thể diễn ra đồng loạt chỉ vì giá bạc tăng. Với một ngành sản xuất hàng loạt, thay đổi vật liệu không đơn giản là thay một nguyên liệu đắt tiền bằng một nguyên liệu rẻ hơn. Doanh nghiệp còn phải tính đến chi phí đầu tư thiết bị, điều chỉnh dây chuyền, kiểm định chất lượng, tỷ lệ sản phẩm lỗi và tuổi thọ của sản phẩm sau khi đưa ra thị trường. Một giải pháp giúp tiết kiệm bạc nhưng làm tăng tỷ lệ hỏng hóc hoặc giảm hiệu suất sẽ không nhất thiết mang lại lợi ích kinh tế tổng thể.

Dẫu vậy, áp lực chi phí đang thúc đẩy các phương án từng chủ yếu nằm trong phòng thí nghiệm tiến gần hơn tới sản xuất công nghiệp. Tháng 4/2026, các nhà nghiên cứu tại Viện Fraunhofer về Hệ thống Năng lượng Mặt trời ISE của Đức đã phát triển quy trình điện kết tủa giúp giảm đáng kể lượng bạc sử dụng trong tế bào TOPCon. Theo nhóm nghiên cứu, công nghệ này có thể giảm mức tiêu thụ bạc xuống khoảng 1,1 mg/Wp, so với khoảng 10-12 mg/Wp ở các mức công nghệ được đối chiếu trong bài viết. Các mô-đun thử nghiệm cũng vượt qua những bài kiểm tra độ tin cậy theo tiêu chuẩn IEC 61215. Tuy nhiên, việc tích hợp thiết bị vào dây chuyền sản xuất hiện hữu, bảo đảm tính đồng nhất và mở rộng quy mô vẫn là những thách thức cần giải quyết.

Đây là dấu hiệu cho thấy cuộc cạnh tranh không còn chỉ xoay quanh việc mua bạc với giá nào, mà đang chuyển sang câu hỏi doanh nghiệp có thể thiết kế công nghệ để sử dụng ít bạc hơn đến đâu.

Với một ngành sản xuất hàng loạt, thay đổi vật liệu không đơn giản là thay một nguyên liệu đắt tiền bằng một nguyên liệu rẻ hơn.

Nghịch lý của thị trường: điện mặt trời tăng, nhu cầu bạc lại giảm

Những thay đổi trong công nghệ sản xuất đang tạo ra một nghịch lý đáng chú ý. Công suất điện mặt trời toàn cầu vẫn tiếp tục mở rộng, nhưng nhu cầu bạc của ngành này lại được dự báo giảm mạnh trong năm 2026.

Theo World Silver Survey 2026 của Silver Institute và Metals Focus, nhu cầu bạc trong lĩnh vực quang điện dự kiến giảm 19% trong năm 2026, xuống khoảng 151 triệu ounce, sau khi đã giảm 6% trong năm 2025. Nguyên nhân chủ yếu là các nhà sản xuất đẩy nhanh quá trình tiết giảm bạc trên mỗi tế bào và thay thế bạc bằng những vật liệu khác, khiến mức giảm tiêu thụ nguyên liệu vượt qua tác động tăng lên từ sản lượng pin mặt trời.

Con số này cần được hiểu đúng: nhu cầu bạc giảm không có nghĩa ngành điện mặt trời suy thoái, cũng không đồng nghĩa thế giới đang lắp đặt ít pin mặt trời hơn. Nó cho thấy mối liên hệ giữa tăng trưởng công suất và nhu cầu nguyên liệu đã thay đổi. Khi công nghệ sử dụng ít bạc hơn trên mỗi watt công suất, ngành có thể mở rộng sản lượng mà không cần tăng tương ứng lượng bạc tiêu thụ.

Để hình dung rõ hơn, có thể xem nhu cầu bạc của ngành quang điện là kết quả của hai biến số: tổng công suất pin được sản xuất và lượng bạc cần cho mỗi đơn vị công suất. Trong giai đoạn công nghệ còn sử dụng nhiều bạc, tăng trưởng sản lượng thường kéo nhu cầu nguyên liệu tăng mạnh. Nhưng khi lượng bạc trên mỗi watt giảm nhanh, tác động của việc tiết kiệm vật liệu có thể lấn át tác động của tăng trưởng sản lượng. Khi đó, ngành điện mặt trời vẫn phát triển, song mức độ phụ thuộc vào bạc lại giảm xuống.

Nghịch lý này cũng cho thấy vì sao không thể chỉ nhìn vào tốc độ tăng trưởng của một ngành để dự báo nhu cầu đối với nguyên liệu đầu vào. Tăng trưởng của ngành sản phẩm cuối cùng và tăng trưởng của thị trường nguyên liệu có thể đi theo hai hướng khác nhau, tùy thuộc vào công nghệ và hiệu quả sử dụng vật liệu.

Khả năng dẫn điện cao giúp bạc đáp ứng yêu cầu truyền tải điện hiệu quả.

Bạc vẫn quan trọng, nhưng vị thế của nó đang thay đổi

Từ câu chuyện pin mặt trời, có thể thấy bạc đang phải đối mặt với một dạng cạnh tranh khác biệt so với cạnh tranh giữa các nhà khai thác. Đối thủ của bạc không chỉ là những mỏ mới có thể đưa thêm kim loại ra thị trường, mà còn là các công nghệ giúp doanh nghiệp giảm lượng bạc cần thiết trong mỗi sản phẩm.

Điều này không có nghĩa bạc sắp mất vai trò trong ngành năng lượng mặt trời. Những đặc tính kỹ thuật của bạc vẫn khiến nó có giá trị trong nhiều cấu trúc tế bào quang điện, còn việc chuyển sang vật liệu khác đòi hỏi thời gian, vốn đầu tư và kiểm chứng độ bền. Trong ngắn hạn, bạc vẫn giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng pin mặt trời. Nhưng về dài hạn, mức độ phụ thuộc của ngành vào kim loại này sẽ ngày càng chịu ảnh hưởng bởi lựa chọn công nghệ.

Đó cũng là lý do dự báo nhu cầu bạc cần được nhìn theo nhiều kịch bản. Nếu quá trình tiết giảm diễn ra chậm, nhu cầu bạc có thể tiếp tục được hỗ trợ bởi sự mở rộng của công suất điện mặt trời. Nếu các công nghệ sử dụng đồng được thương mại hóa nhanh và đạt hiệu quả kinh tế, lượng bạc cần thiết cho mỗi đơn vị công suất có thể giảm mạnh hơn. Khi ấy, tốc độ tăng trưởng của điện mặt trời sẽ không còn là yếu tố duy nhất quyết định nhu cầu bạc.

Báo cáo của IEA PVPS công bố tháng 9/2026 cũng nhấn mạnh vai trò của lựa chọn công nghệ và khả năng tuần hoàn vật liệu đối với nhu cầu nguyên liệu của ngành quang điện đến năm 2050. Theo báo cáo, việc tăng cường sử dụng công nghệ dẫn điện dựa trên đồng có thể làm giảm đáng kể nhu cầu bạc trong tương lai, trong khi thu hồi vật liệu từ các mô-đun hết vòng đời có thể đóng góp thêm một nguồn cung thứ cấp.

Như vậy, bài toán bạc của ngành năng lượng mặt trời không chỉ là bài toán khai thác thêm bao nhiêu, mà còn là bài toán sử dụng hiệu quả đến đâu và thu hồi được bao nhiêu sau khi sản phẩm hết vòng đời.

Bài tiếp theo: “Mỏ bạc không thể chạy theo cơn khát bạc” - vì sao nguồn cung bạc khó phản ứng nhanh trước những biến động của nhu cầu và vai trò đặc biệt của các mỏ đồng, chì, kẽm trong việc quyết định lượng bạc được đưa ra thị trường.

Lam Anh