Bài 2: Bạc và nghịch lý năng lượng mặt trời

Giá vàng hôm nay 1/10: Vàng trong nước đồng loạt tăng mạnh

Giá có thể tăng trong vài tháng, nhưng một mỏ mới cần nhiều năm để hình thành. Khi khai thác không thể chạy theo nhu cầu, thị trường buộc phải tìm lời giải ở những nơi khác.

Nguồn cung bạc chịu sức ép, thúc đẩy cuộc đua tiết giảm vật liệu.

Trong một thị trường hàng hóa thông thường, giá tăng tạo tín hiệu cho nhà sản xuất mở rộng sản lượng. Giá dầu tăng có thể thúc đẩy các công ty khoan thêm giếng; giá đồng tăng có thể khiến những dự án mỏ có trữ lượng thấp hơn trở nên khả thi. Với bạc, cơ chế này vẫn tồn tại nhưng không hoàn toàn giống như vậy, bởi phần lớn bạc được sản xuất không phải từ những mỏ chỉ khai thác bạc.

Silver Institute cho biết bạc thường được khai thác như một kim loại thứ cấp đi cùng vàng, đồng, chì hoặc kẽm. World Silver Survey 2026 cho thấy các mỏ chì/kẽm vẫn là nguồn cung bạc lớn nhất, trong khi sản lượng bạc từ các mỏ đồng và vàng cũng đóng vai trò đáng kể. Năm 2025, sản lượng bạc từ các mỏ đồng tăng 6%, còn sản lượng bạc từ các mỏ vàng tăng 5%; ngược lại, nguồn cung từ các mỏ bạc thuần túy tiếp tục giảm năm thứ ba liên tiếp. Đây là đặc điểm quan trọng nhất để hiểu vì sao nguồn cung bạc khó phản ứng nhanh với giá.

Một công ty khai thác đồng không mở một mỏ mới chỉ vì giá bạc tăng. Họ đầu tư vào mỏ bởi triển vọng của đồng, bởi trữ lượng quặng, chi phí khai thác, nhu cầu của ngành điện và xe điện, cũng như hàng loạt yếu tố kinh tế khác. Bạc được thu hồi trong quá trình xử lý quặng có thể tạo thêm doanh thu, nhưng không phải lúc nào cũng là yếu tố quyết định để một dự án được triển khai.

Điều tương tự xảy ra với các mỏ chì, kẽm và vàng. Khi giá bạc tăng, doanh thu từ bạc có thể cải thiện lợi nhuận của những mỏ này, nhưng khả năng tăng sản lượng bạc vẫn bị giới hạn bởi lượng quặng chính mà mỏ có thể khai thác và xử lý. Vì vậy, giá bạc có thể tăng nhanh hơn khả năng phản ứng của ngành khai mỏ.

Đây là điểm khác biệt căn bản giữa một thị trường thiếu hàng do công suất tạm thời bị gián đoạn và một thị trường có sự mất cân đối mang tính cấu trúc. Trong trường hợp thứ nhất, giá cao có thể nhanh chóng kích thích sản xuất trở lại. Trong trường hợp thứ hai, giá cao chỉ có thể tạo động lực cho đầu tư, còn sản lượng thực tế phải chờ một chu kỳ dài hơn.

Sáu năm thiếu hụt không đồng nghĩa thế giới sắp hết bạc

Theo Silver Institute, tổng nguồn cung bạc toàn cầu năm 2026 được dự báo tăng 1,5%, lên khoảng 1,05 tỷ ounce. Sản lượng khai mỏ được dự báo tăng khoảng 1%, lên 820 triệu ounce; nguồn cung tái chế cũng được kỳ vọng tăng mạnh, vượt 200 triệu ounce. Tuy vậy, thị trường vẫn được dự báo thiếu khoảng 67 triệu ounce, đánh dấu năm thứ sáu liên tiếp nguồn cung không đáp ứng đầy đủ tổng nhu cầu.

Con số “sáu năm thiếu hụt” rất dễ dẫn đến một cách hiểu sai: thế giới đang tiến gần tới lúc cạn kiệt bạc. Thực tế không đơn giản như vậy.

Thâm hụt thị trường có nghĩa tổng nhu cầu trong một năm lớn hơn lượng bạc mới được khai thác và tái chế đưa vào thị trường trong năm đó. Phần chênh lệch có thể được bù bằng bạc tồn kho trên mặt đất, các nguồn dự trữ thương mại hoặc những điều chỉnh khác trong chuỗi cung ứng. Nó không có nghĩa vật chất bạc biến mất khỏi nền kinh tế.

Nhưng việc thâm hụt lặp lại nhiều năm vẫn có ý nghĩa quan trọng. Nếu một thị trường liên tục phải sử dụng tồn kho để bù khoảng cách giữa cung và cầu, lượng bạc có sẵn ở những trung tâm giao dịch và các mắt xích khác của chuỗi cung ứng có thể chịu sức ép. Khi đó, chỉ một cú tăng đột biến về nhu cầu hoặc một gián đoạn nguồn cung cũng có thể khiến thị trường phản ứng mạnh hơn.

Silver Institute cho biết tổng lượng thiếu hụt cộng dồn trong giai đoạn 2021-2025 lên tới gần 820 triệu ounce theo ước tính được công bố trước khi hoàn tất số liệu 2025. Báo cáo World Silver Survey 2026 sau đó ghi nhận năm 2025 vẫn tiếp tục là một năm thiếu hụt, trong khi sản lượng mỏ toàn cầu tăng 3% lên 846,6 triệu ounce.

Điều đáng chú ý là ngay cả khi giá bạc tăng và biên lợi nhuận của các mỏ được cải thiện, nguồn cung khai mỏ vẫn không phản ứng tương ứng. Giá cao có thể giúp mỏ kiếm nhiều tiền hơn, nhưng không tạo ra quặng mới. Đây là một nghịch lý khác của bạc.

Giá cao rõ ràng có lợi cho các nhà sản xuất. World Silver Survey 2026 cho biết chi phí duy trì sản xuất toàn diện, hay AISC, của các mỏ bạc thuần túy giảm 1% trong năm 2025; trong khi giá bạc tăng giúp biên lợi nhuận của các nhà sản xuất mở rộng đáng kể. Điều này tạo ra dòng tiền lớn hơn cho doanh nghiệp và có thể khuyến khích đầu tư vào thăm dò, mở rộng hoặc mua bán tài sản.

Nhưng có một khoảng cách rất lớn giữa khả năng tài chính để đầu tư và khả năng tạo thêm sản lượng. Một mỏ đang hoạt động có thể tăng sản lượng bằng cách cải thiện thiết bị, mở rộng nhà máy hoặc khai thác những khu vực có hàm lượng quặng tốt hơn. Những biện pháp này có thể đem lại thêm bạc tương đối nhanh, nhưng đều có giới hạn.

Muốn tạo ra một nguồn cung lớn và lâu dài, ngành khai mỏ cần phát hiện trữ lượng mới, đánh giá địa chất, hoàn thiện nghiên cứu khả thi, huy động vốn, xin giấy phép, xây dựng hạ tầng và nhà máy rồi mới bước vào sản xuất. Trong suốt quá trình đó, giá bạc có thể thay đổi nhiều lần.

Nói cách khác, giá có thể thay đổi trong vài tháng, nhưng nguồn cung mới cần nhiều năm để xuất hiện. Đây là lý do không thể nhìn vào mức giá hiện tại rồi kết luận rằng sản lượng khai mỏ sẽ nhanh chóng tăng đủ để giải quyết thiếu hụt.

Bạc được thu hồi trong quá trình xử lý quặng có thể tạo thêm doanh thu, nhưng không phải lúc nào cũng là yếu tố quyết định để một dự án được triển khai.

Bạc phụ thuộc vào những kim loại khác nhiều hơn người ta tưởng

Cấu trúc sản xuất này còn tạo ra một hệ quả đáng chú ý: triển vọng bạc chịu ảnh hưởng từ những thị trường tưởng như không liên quan.

Nếu giá đồng tăng mạnh và các công ty khai thác mở rộng sản lượng đồng, lượng bạc thu hồi như sản phẩm phụ có thể tăng theo. Ngược lại, nếu hoạt động khai thác đồng suy yếu, nguồn cung bạc từ các mỏ đồng cũng có thể giảm, ngay cả khi giá bạc vẫn cao.

Số liệu năm 2025 cho thấy điều này rất rõ. World Silver Survey 2026 cho biết sản lượng bạc toàn cầu tăng chủ yếu nhờ lượng bạc thu hồi từ các hoạt động khai thác đồng tại Peru và việc mỏ Prognoz ở Nga tăng sản lượng. Trong khi đó, sản lượng bạc từ các mỏ bạc thuần túy giảm năm thứ ba liên tiếp.

Điều đó có nghĩa thị trường bạc không thể chỉ theo dõi các công ty khai thác bạc. Muốn dự báo nguồn cung, cần đồng thời nhìn vào đồng, chì, kẽm và vàng.

Đây là một mối liên hệ đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thế giới đang điện hóa. Đồng được sử dụng rộng rãi trong lưới điện, xe điện, năng lượng tái tạo và nhiều thiết bị điện. Nếu đầu tư vào đồng tiếp tục tăng, một phần nguồn cung bạc đi kèm có thể được hưởng lợi. Nhưng nếu chu kỳ đầu tư của ngành đồng thay đổi, nguồn cung bạc cũng có thể bị ảnh hưởng theo.

Bạc vì thế trở thành một loại hàng hóa có phần “ăn theo” các chu kỳ đầu tư của những kim loại khác. Và điều này khiến bài toán cung càng khó giải.

Sự tập trung về địa lý cũng là một yếu tố quan trọng. Mexico vẫn là quốc gia khai thác bạc lớn nhất thế giới. Trung Quốc, Peru, Bolivia và Chile cũng nằm trong nhóm những nhà sản xuất lớn. Tuy nhiên, sản lượng ở từng quốc gia chịu ảnh hưởng của chất lượng quặng, tình trạng các mỏ hiện hữu, đình công, quy định môi trường, chi phí năng lượng và các yếu tố địa chính trị.

Dự báo năm 2026 của Silver Institute cho thấy sản lượng khai mỏ toàn cầu chỉ tăng khoảng 1%, lên 820 triệu ounce, với mức tăng đáng kể dự kiến tại một số mỏ ở Mexico, Trung Quốc và Canada nhưng bị bù trừ bởi sản lượng giảm ở những khu vực khác.

Đáng chú ý hơn, số liệu chi tiết trong World Silver Survey 2026 cho thấy triển vọng sản lượng mỏ năm 2026 thực tế khá phẳng: sau khi tăng mạnh trong năm 2025, sản lượng khai mỏ toàn cầu được dự báo giảm nhẹ 0,3%, xuống khoảng 844,1 triệu ounce. Tăng trưởng tại Mexico được kỳ vọng bù đắp phần nào cho sự suy giảm ở những khu vực khác, đặc biệt là các mỏ chì/kẽm tại Peru.

Sự khác biệt giữa hai ước tính - một bản cập nhật tổng quan dự báo tăng khoảng 1%, trong khi số liệu chi tiết của World Silver Survey cho thấy sản lượng mỏ gần như đi ngang - cũng cho thấy dự báo nguồn cung bạc có độ bất định nhất định. Những thay đổi về sản lượng ở một số mỏ lớn có thể làm thay đổi đáng kể bức tranh toàn cầu.

Điểm chắc chắn hơn nằm ở xu hướng cơ bản: không có dấu hiệu cho thấy nguồn cung khai mỏ có thể tăng mạnh chỉ trong thời gian ngắn để theo kịp mọi biến động của nhu cầu.

Tái chế có thể trở thành “mỏ bạc thứ hai”

Nếu khai thác mới khó tăng nhanh, nguồn cung còn lại nằm ở một nơi khác: lượng bạc đã được đưa vào nền kinh tế. Đây là lý do tái chế ngày càng quan trọng.

Silver Institute dự báo lượng bạc tái chế năm 2026 vượt 200 triệu ounce, lần đầu tiên kể từ năm 2012. Năm 2025, tái chế cũng tăng đáng kể khi giá bạc cao tạo thêm động lực đưa bạc từ đồ trang sức, đồ bạc và phế liệu công nghiệp trở lại thị trường.

Tái chế có một lợi thế so với khai thác mỏ: không cần chờ một mỏ mới được phát hiện và xây dựng. Khi giá đủ cao, những nguồn bạc trước đây không có lợi về kinh tế có thể trở nên đáng để thu hồi. Nhưng tái chế cũng không phải nguồn cung vô hạn.

Bạc trong một thiết bị điện tử nhỏ có thể rất ít, khiến chi phí thu hồi trở nên cao nếu không có quy mô và công nghệ phù hợp. Một số sản phẩm có tuổi thọ dài nên lượng bạc chứa trong chúng chưa thể quay trở lại thị trường ngay. Những ứng dụng mà bạc được sử dụng với hàm lượng rất thấp cũng đặt ra thách thức về hiệu quả thu hồi.

Vì vậy, tái chế có thể giảm áp lực nhưng khó trở thành câu trả lời duy nhất cho thiếu hụt bạc. Nó giống như một “mỏ bạc thứ hai” nằm rải rác trong nền kinh tế: có thể khai thác lại, nhưng phải thu gom, phân loại và xử lý với chi phí phù hợp.

Đến đây, cấu trúc của thị trường bạc trở nên rõ hơn. Một mặt, nhu cầu công nghiệp đang thay đổi. AI, điện tử, ô tô và lưới điện có thể tạo ra những nhu cầu mới; trong khi năng lượng mặt trời đang giảm lượng bạc sử dụng trên mỗi sản phẩm. Mặt khác, nguồn cung khai mỏ không thể phản ứng nhanh bởi phần lớn bạc là sản phẩm phụ của những mỏ mà mục tiêu chính là đồng, chì, kẽm hoặc vàng. Điều này tạo ra một bài toán kép.

Nếu nhu cầu bạc tăng nhanh, ngành khai thác bạc thuần túy không thể lập tức mở rộng đủ công suất. Các mỏ sản xuất bạc như sản phẩm phụ cũng chỉ tăng sản lượng khi hoạt động khai thác kim loại chính tăng. Phần thiếu hụt vì thế phải được hấp thụ bằng tồn kho, tái chế, tiết giảm tiêu thụ hoặc thay thế vật liệu.

Nhưng ở đây lại xuất hiện mối liên hệ với bài trước. Càng thiếu bạc và giá càng cao, các ngành công nghiệp càng có động lực tiết giảm bạc.

Điện mặt trời đã cho thấy cơ chế đó đang hoạt động. Các nhà sản xuất tìm cách giảm lượng bạc trên mỗi tế bào và nghiên cứu vật liệu thay thế. Nếu giá cao kéo dài, những ngành khác cũng có thể tăng đầu tư vào hiệu quả sử dụng vật liệu.

Do đó, thị trường không nhất thiết phải giải quyết thiếu hụt bằng cách khai thác một lượng bạc khổng lồ hơn. Nó có thể giải quyết bằng cách thay đổi chính lượng bạc mà nền kinh tế cần.

Giá bạc tăng giúp biên lợi nhuận của các nhà sản xuất mở rộng đáng kể.

Vấn đề không phải “còn bao nhiêu bạc dưới lòng đất”

Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất để hiểu thị trường bạc hiện nay. Một câu hỏi thường được đặt ra là: thế giới còn bao nhiêu bạc trong lòng đất? Nhưng đối với thị trường trong vài năm tới, câu hỏi hữu ích hơn lại là: bao nhiêu bạc có thể được khai thác với chi phí kinh tế chấp nhận được, trong thời gian đủ ngắn và tại những nơi có thể đưa nguồn cung ra thị trường?

Trữ lượng địa chất và nguồn cung thương mại không phải một khái niệm. Một mỏ có thể chứa lượng bạc lớn nhưng vẫn không thể trở thành nguồn cung ngay lập tức nếu hàm lượng quặng thấp, chi phí xây dựng cao, hạ tầng chưa có hoặc quá trình cấp phép kéo dài. Ngược lại, một mỏ đang hoạt động có thể trở thành nguồn cung quan trọng nếu chỉ cần mở rộng công suất.

Đó là lý do giá bạc cao không tự động giải quyết vấn đề nguồn cung. Giá cao chỉ tạo ra tín hiệu kinh tế. Từ tín hiệu đó đến một mỏ mới là một khoảng cách rất dài. Trong khoảng thời gian ấy, thị trường phải tự cân bằng bằng những cách khác: sử dụng tồn kho, tăng tái chế, giảm tiêu hao bạc và thay thế một phần vật liệu.

Và chính ở đây, câu chuyện nguồn cung gặp câu chuyện công nghệ. Nếu khai thác không thể chạy đủ nhanh theo nhu cầu, công nghệ sẽ phải chạy nhanh hơn. Đó là lý do cuộc cạnh tranh quan trọng tiếp theo của bạc có thể không diễn ra giữa những mỏ bạc với nhau, mà giữa bạc và những vật liệu có thể thay thế nó.

Bài tiếp theo: “Cuộc chạy đua tìm vật liệu thay thế bạc” - khi giá cao và nguồn cung khó mở rộng thúc đẩy các ngành công nghiệp tìm cách làm nhiều hơn với ít bạc hơn, từ đó tạo ra một cuộc cạnh tranh mới giữa bạc, đồng và các công nghệ tiết giảm vật liệu.

Lam Anh