Giá trị của vàng, bạc và kim cương được xác nhận lúc mua hay lúc bán?

Giá vàng hôm nay 30/7: Vàng trong nước biến động trái chiều

Trên Con đường Tơ lụa, các thương nhân có thể mang theo vàng và cân để giao dịch ở nhiều vùng đất khác nhau. Điều quan trọng không chỉ là giá trị của vàng, mà còn là khả năng hai người hoàn toàn xa lạ nhanh chóng thống nhất giá trị của nó. Ảnh minh họa của AI

Vậy vì sao suốt hơn 5.000 năm lịch sử, từ Ai Cập, Hy Lạp, La Mã đến Trung Hoa hay các nền văn minh châu Mỹ, con người lại chọn vàng và bạc làm tiền, chứ không phải kim cương?

Câu trả lời không nằm ở độ quý hiếm, mà nằm ở một yếu tố quan trọng hơn nhiều: niềm tin.

Nếu ngày ấy nhân loại chọn kim cương làm tiền thay vì vàng, có lẽ mỗi lần mua bán người ta sẽ phải mang theo một chuyên gia giám định.

Khi một viên kim cương không thể mua được một con ngựa

Hãy tưởng tượng bạn là một thương nhân đang sống cách đây khoảng 2.000 năm. Bạn phải đi lại trên Con đường Tơ lụa để kinh doanh. Sau nhiều tháng vượt sa mạc và núi tuyết, bạn muốn mua một con ngựa để tiếp tục hành trình.

Người bán ngựa ra giá bằng vàng. Bạn đồng ý. Nhưng nếu thay vì mang theo vàng, bạn lấy từ túi áo ra một viên kim cương có giá trị tương đương thì sao? Làm thế nào để người bán biết viên đá ấy thực sự đáng giá bao nhiêu? Đó có phải kim cương thật hay không? Nó có vết nứt bên trong không? Màu sắc thuộc cấp nào? Độ tinh khiết ra sao?

Và quan trọng nhất, liệu người bán ngựa có thể dùng chính viên kim cương ấy để tiếp tục mua bán với người khác vào ngày hôm sau?

Có lẽ chính từ những câu hỏi tưởng như rất nhỏ ấy mà lịch sử tiền tệ của nhân loại đã rẽ sang một hướng khác.

Trong hàng nghìn năm, con người đã thử dùng rất nhiều thứ làm tiền: vỏ sò, muối, gia súc, đồng, sắt, bạc và vàng.

Nhưng gần như không có nền văn minh lớn nào sử dụng kim cương làm phương tiện trao đổi phổ biến.

Điều đó không có nghĩa kim cương kém giá trị. Chỉ là nó không phù hợp để trở thành tiền.

Ngày nay, nếu muốn biết chất lượng của một viên kim cương, người mua thường dựa vào chứng thư của các tổ chức giám định như GIA hay IGI, cùng hàng loạt tiêu chí như trọng lượng (carat), màu sắc (color), độ tinh khiết (clarity) và giác cắt (cut). Nhưng cách đây vài nghìn năm, tất cả những công cụ ấy đều chưa tồn tại.

Một thương nhân trên Con đường Tơ lụa không thể mang theo cả một phòng thí nghiệm. Một người nông dân ở La Mã cũng không thể mời chuyên gia đến giám định mỗi khi bán một bao lúa.

Muốn một vật trở thành tiền, điều đầu tiên không phải là nó quý hiếm đến đâu. Mà là hai người xa lạ có thể nhanh chóng thống nhất giá trị của nó hay không.

Với vàng và bạc, điều đó dễ dàng hơn rất nhiều. Người xưa có nhiều cách để kiểm tra vàng bạc. Họ cân trọng lượng, họ quan sát màu sắc, họ thả xuống đất để nghe âm thanh, họ mài lên đá thử để so sánh với các mẫu kim loại chuẩn. Những người thợ luyện kim còn có thể dùng lửa để nhận biết độ tinh khiết, bởi vàng và bạc có đặc tính nóng chảy và phản ứng với tạp chất khác với nhiều kim loại thông thường.

Chỉ bằng những phương pháp tương đối đơn giản cùng kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ, người mua và người bán đã có thể nhanh chóng hình thành niềm tin và đi đến một mức giá.

Kim cương thì khác. Ngay cả ngày nay, với kính lúp chuyên dụng, kính hiển vi và thiết bị hiện đại, việc phân loại một viên kim cương vẫn đòi hỏi chuyên môn cao. Trong thế giới cổ đại, gần như không có cách nào để một người bình thường có thể nhanh chóng xác định chất lượng và giá trị của một viên đá.

Đó chính là khác biệt mang tính quyết định.

Vàng và bạc không trở thành tiền vì chúng hiếm nhất. Vàng và bạc chiến thắng vì chúng dễ được kiểm chứng hơn. Điều mà vàng và bạc có, kim cương không có.

Năm 350 trước Công nguyên, triết gia Aristotle đã dành nhiều trang trong tác phẩm Politics để bàn về tiền tệ.

Ông cho rằng tiền không xuất hiện vì một vị vua ban lệnh hay một quốc gia áp đặt, mà ra đời từ nhu cầu trao đổi của con người. Muốn được chấp nhận rộng rãi, một loại tiền phải đáp ứng nhiều yêu cầu: bền, dễ mang theo, dễ chia nhỏ và đặc biệt là được mọi người dễ dàng thừa nhận giá trị.

Hơn hai nghìn năm sau, các nhà kinh tế học hiện đại vẫn phát triển trên nền tảng ấy. Họ thường bổ sung thêm những tiêu chí như tính đồng nhất, khả năng thay thế lẫn nhau, nguồn cung tương đối ổn định và khó làm giả.

Điều thú vị là vàng và bạc gần như đáp ứng hầu hết các yêu cầu đó. Một thỏi vàng 9999 đạt tiêu chuẩn luôn có thể thay thế một thỏi vàng 9999 khác có cùng khối lượng. Một đồng bạc chuẩn cũng vậy.

Trong kinh tế học, đặc tính ấy được gọi là tính thay thế (fungibility). Đây là một khái niệm rất quan trọng nhưng lại ít được nhắc đến. Bởi chính nó đã tạo nên nền tảng của tiền tệ.

Nếu hôm nay bạn gửi vào ngân hàng một tờ tiền mệnh giá 500.000 đồng, ngày mai ngân hàng không cần trả lại đúng tờ tiền ấy. Chỉ cần trả một tờ 500.000 đồng khác. Không ai phản đối, bởi chúng có giá trị như nhau.

Vàng cũng vận hành theo nguyên lý tương tự. Một lượng vàng SJC đủ tiêu chuẩn có thể đổi lấy bất kỳ lượng vàng SJC đủ tiêu chuẩn nào khác. Người mua không cần biết trước đây thỏi vàng ấy từng thuộc về ai, chỉ cần nó đạt đúng tiêu chuẩn.

Đó chính là điều đã giúp vàng trở thành một loại tiền trong hàng nghìn năm.

Trong khi đó, không tồn tại hai viên kim cương giống hệt nhau. Hai viên đều nặng một carat, nhưng chỉ cần một viên có màu D, viên còn lại màu H, giá trị đã khác. Một viên đạt độ tinh khiết IF, viên kia SI1, giá lại khác.

Giác cắt khác, giá khác. Độ huỳnh quang khác, giá khác. Tỷ lệ cắt khác, giá khác. Nguồn gốc khác, giá khác. Chứng thư khác, giá khác.

Mỗi viên gần như mang một "lý lịch" riêng. Vì vậy, rất khó để nói rằng một viên kim cương này có thể thay thế hoàn toàn một viên kim cương khác.

Đó là lý do, dù rất quý hiếm, kim cương lại không thích hợp để trở thành tiền. Không phải vì nó thiếu giá trị. Mà vì giá trị của từng viên quá riêng biệt.

Trong lời dạy nổi tiếng của mình, Đức Phật lấy việc người thợ kim hoàn thử vàng làm phép so sánh cho hành trình tìm kiếm chân lý. Cũng như vàng phải trải qua những phép thử mới biết thật giả, con người cũng không nên tin một điều gì chỉ vì uy quyền hay lòng tôn kính, mà cần tự mình kiểm chứng bằng trải nghiệm và suy xét. Ảnh minh họa do AI tạo

Tiền là niềm tin được chuẩn hóa

Nếu chỉ nhìn bằng mắt thường, vàng không lấp lánh bằng kim cương. Không rực rỡ như hồng ngọc. Không đổi màu theo ánh sáng như opal.

Thế nhưng suốt hơn 5.000 năm, từ Ai Cập cổ đại, Hy Lạp, La Mã, Ba Tư đến Trung Hoa, vàng và bạc vẫn lần lượt trở thành nền tảng của nhiều hệ thống tiền tệ. Điều nhân loại lựa chọn không phải là viên đá đẹp nhất. Cũng không phải vật hiếm nhất. Mà là vật giúp hai người xa lạ có thể nhanh chóng đạt được sự đồng thuận về giá trị.

Nói cách khác, tiền đúc bằng vàng hay bạc không chỉ là kim loại quý. Tiền là niềm tin đã được chuẩn hóa.

Đó cũng là lý do các tiêu chuẩn về trọng lượng, độ tinh khiết và hàm lượng vàng xuất hiện rất sớm trong lịch sử, từ những đồng tiền vàng đầu tiên của vương quốc Lydia ở thế kỷ VII trước Công nguyên cho đến các chuẩn vàng quốc tế ngày nay.

Khi mọi người cùng tin vào một tiêu chuẩn chung, việc trao đổi trở nên nhanh hơn, chi phí giao dịch giảm xuống và thương mại có thể phát triển trên quy mô lớn.

Có lẽ đó mới là "phát minh" vĩ đại nhất của vàng và bạc: khả năng tạo dựng niềm tin giữa những người chưa từng gặp nhau.

Ngày nay, ngành kim cương đã phát triển một hệ thống đánh giá rất hoàn chỉnh. Chứng thư có thể xác nhận một viên kim cương. Nhưng không thể biến mọi viên kim cương thành một.Một viên đá không chỉ được giám định theo các tiêu chuẩn quốc tế về trọng lượng (carat), giác cắt (cut)... mà nhiều viên còn có mã số laser, chứng thư điện tử hay hồ sơ truy xuất nguồn gốc.

Những tiến bộ ấy giúp người mua hiểu rõ hơn về viên đá mình sở hữu, nhưng chúng không làm thay đổi một thực tế: Mỗi viên kim cương vẫn là một cá thể riêng biệt.Nói cách khác, chứng thư giúp xác định sự khác nhau giữa các viên kim cương.

Trong khi tiêu chuẩn của vàng lại hướng đến điều ngược lại. Nó giúp khẳng định rằng hai thỏi vàng đạt chuẩn có thể thay thế cho nhau.

Đó là hai triết lý hoàn toàn khác nhau.

Vàng được chuẩn hóa để trao đổi, kim cương được chuẩn hóa để phân loại

Đây có lẽ là khác biệt lớn nhất giữa hai thị trường vàng và kim cương.

Các tiêu chuẩn như LBMA Good Delivery - tiêu chuẩn chất lượng quốc tế nghiêm ngặt nhất dành cho các thanh vàng và bạc vật chất, do Hiệp hội Thị trường Kim loại Quý Luân Đôn (London Bullion Market Association - LBMA) thiết lập và quản lý - không được xây dựng để kể câu chuyện của từng thỏi vàng thỏi bạc.

Ngược lại, chúng được tạo ra để mọi người không cần quan tâm đến câu chuyện của từng thỏi vàng. Miễn đạt đúng tiêu chuẩn, đúng khối lượng, đúng độ tinh khiết thì người mua ở London, Zurich, Singapore hay Thượng Hải đều có thể chấp nhận. Đó chính là nền tảng để hình thành một thị trường giao dịch toàn cầu.

Kim cương thì khác. Các tổ chức giám định ngọc học uy tín nhất thế giới xây dựng nên hệ thống GIA, IGI hay HRD - các thước đo chuẩn mực tuyệt đối, để mô tả càng chi tiết càng tốt cá tính của từng viên đá.

Không có hai người có vân tay giống nhau gần như tuyệt đối. Không có hai bản chứng thư hoàn toàn giống nhau. Và cũng không có hai viên kim cương giống hệt nhau như hai giọt nước.

Chính điều làm nên vẻ độc đáo của kim cương cũng là điều khiến nó khó trở thành một phương tiện trao đổi phổ biến.

Lịch sử đã chọn vàng và bạc làm tiền tệ không phải vì vàng bạc đẹp và quý hiếm hơn kim cương, ruby, sapphire hay ngọc lục bảo. Lịch sử chọn vàng và bạc vì chúng giúp giảm trừ chi phí của niềm tin. Một người bán không phải tranh luận quá lâu về chất lượng, một người mua cũng không cần mang theo chuyên gia giám định. Giao dịch có thể diễn ra nhanh chóng giữa hai người hoàn toàn xa lạ. Đó mới là điều mà thương mại cần và cũng là điều mà tiền tệ cần.

Ngày nay, công nghệ đã thay đổi rất nhiều. Con người có thể xác định chất lượng của một viên kim cương chính xác hơn bao giờ hết, có thể truy xuất nguồn gốc, lưu trữ dữ liệu trên blockchain hay định danh từng viên đá bằng mã số riêng.

Nhưng có một điều vẫn không thay đổi sau hàng nghìn năm: Một hệ thống tiền tệ không được xây dựng trên tài sản đẹp và hiếm nhất. Nó được xây dựng trên tài sản mà hàng triệu người có thể nhanh chóng thống nhất giá trị để trao đổi với nhau.

Có lẽ vì vậy, suốt hơn 5.000 năm lịch sử, vàng và bạc không trở thành tiền vì chúng quý giá nhất, mà vì chúng giúp con người tin tưởng nhau dễ dàng hơn.

(Còn nữa)

Những tiêu chí của một loại tiền tốt

Đồng nhất (Fungible) - dễ kiểm chứng - dễ chia nhỏ - dễ vận chuyển - bền theo thời gian - nguồn cung tương đối ổn định - được chấp nhận rộng rãi.

Đan Thư