Kim cương thiên nhiên trở thành biểu tượng của tình yêu không phải từ hàng nghìn năm trước, mà chủ yếu sau chiến dịch quảng cáo "A Diamond is Forever" do De Beers phát động năm 1947. Ngày nay, sự xuất hiện của kim cương nhân tạo không làm thay đổi ý nghĩa của chiếc nhẫn đính hôn, nhưng đang mở ra nhiều lựa chọn hơn cho người tiêu dùng. Ảnh minh họa do AI tạo

Không phải vì con người tìm thấy thêm những mỏ mới, mà vì ngày càng nhiều viên kim cương nhân tạo được tạo ra trong nhà máy và phòng thí nghiệm.

Chỉ trong vài tuần, những cỗ máy hiện đại có thể tạo nên các tinh thể carbon có thành phần hóa học, cấu trúc tinh thể và độ cứng gần như tương đồng với kim cương thiên nhiên. Chúng được sử dụng trong công nghiệp, điện tử, y học và ngày càng xuất hiện nhiều hơn trên thị trường trang sức.

Nếu một người đặt hai viên kim cương cạnh nhau, một được hình thành sâu dưới lòng đất từ hàng tỷ năm trước, một vừa được "nuôi cấy" trong phòng thí nghiệm cách đây vài tuần, thì bằng mắt thường gần như không thể phân biệt được.

Điều đó buộc cả ngành kim cương phải đối diện với một câu hỏi chưa từng có trong lịch sử: Điều gì thực sự tạo nên giá trị của một viên kim cương?

Đó không còn là câu hỏi của địa chất, cũng không chỉ là câu hỏi của công nghệ. Đó là câu hỏi của kinh tế học. Và có lẽ cũng là câu hỏi đầu tiên trên hành trình đi tìm bản chất của giá trị.

Ngày con người "đánh cắp" bí mật của Trái Đất

Suốt hàng tỷ năm, Trái Đất là nhà chế tác kim cương duy nhất. Ở độ sâu khoảng 150 - 200 km dưới lòng đất, nơi áp suất lớn gấp hàng chục nghìn lần khí quyển và nhiệt độ vượt quá 1.200°C, các nguyên tử carbon dần liên kết với nhau thành cấu trúc tinh thể đặc biệt. Quá trình ấy diễn ra trong thời gian dài đến mức vượt xa lịch sử của loài người.

Sau khi hình thành, những tinh thể kim cương tiếp tục nằm yên trong lòng Trái Đất hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ năm. Chỉ một số rất ít được các dòng magma cổ đại đưa lên gần bề mặt, rồi theo thời gian mới trở thành những mỏ kim cương mà con người có thể khai thác.

Trong một thời gian rất dài, người ta tin rằng đây là quá trình mà chỉ thiên nhiên mới có thể thực hiện. Nhưng đến giữa thế kỷ XX, niềm tin ấy bắt đầu thay đổi.

Năm 1954, các nhà khoa học của General Electric lần đầu tiên công bố thành công phương pháp tạo ra kim cương bằng công nghệ áp suất và nhiệt độ cực cao (HPHT - High Pressure High Temperature).

Nếu thiên nhiên cần hàng triệu năm, thì trong phòng thí nghiệm chỉ cần vài ngày hoặc vài tuần. Đó không chỉ là một thành tựu khoa học mà còn là lần đầu tiên nhân loại sao chép được một quy trình mà thiên nhiên đã âm thầm thực hiện suốt hàng tỷ năm.

Những thập niên sau đó, công nghệ tiếp tục tiến thêm một bước với phương pháp lắng đọng hơi hóa học (Chemical Vapor Deposition - CVD). Thay vì mô phỏng áp suất cực lớn như HPHT, CVD "nuôi" kim cương từng lớp nguyên tử carbon trong môi trường plasma giàu carbon, giúp kiểm soát tốt hơn kích thước, độ tinh khiết và chất lượng tinh thể.

Từ đây, kim cương không còn chỉ được khai thác từ các mỏ. Nó bắt đầu được sản xuất hàng loạt.

Một viên kim cương không còn kể được câu chuyện hàng tỷ năm

Trong phần lớn lịch sử nhân loại, giá trị của kim cương gần như gắn liền với một điều duy nhất: sự khan hiếm. Mỗi viên kim cương thiên nhiên là kết quả của một hành trình địa chất kéo dài hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ năm. Chính vì vậy, trong nhiều thế kỷ, kim cương luôn được xem là một trong những vật liệu hiếm nhất mà con người có thể sở hữu.

Năm 1947, hãng kim cương De Beers giới thiệu khẩu hiệu nổi tiếng "A Diamond is Forever" (Kim cương là vĩnh cửu), mở đầu cho một trong những chiến dịch marketing có ảnh hưởng nhất thế kỷ XX. Thay vì chỉ bán một viên đá quý, De Beers đã gắn kim cương với biểu tượng của tình yêu vĩnh cửu, khiến chiếc nhẫn đính hôn dần trở thành một chuẩn mực văn hóa ở nhiều quốc gia phương Tây.

Nhiều chuyên gia marketing sau này đánh giá đây là một trong những chiến dịch quảng cáo thành công nhất trong lịch sử. Nó không chỉ thay đổi hành vi tiêu dùng mà còn định hình quan niệm xã hội: một lời cầu hôn dường như sẽ trở nên trọn vẹn hơn khi đi kèm một chiếc nhẫn kim cương.

Tuy nhiên, điều De Beers khiến cả thế giới tin tưởng không phải là giá trị trao đổi của kim cương, mà là giá trị biểu tượng của nó.

Nhưng điều mà những người xây dựng chiến dịch ấy có lẽ không thể hình dung là chỉ vài thập niên sau, chính công nghệ sẽ làm thay đổi khái niệm về sự khan hiếm.

Theo số liệu của hãng nghiên cứu ngành kim cương Paul Zimnisky, sản lượng kim cương nuôi cấy trong phòng thí nghiệm (lab-grown diamond) đã tăng từ mức gần như bằng không vào đầu những năm 2000 lên hàng chục triệu carat mỗi năm. Trong khi đó, sản lượng kim cương khai thác tự nhiên trên toàn cầu những năm gần đây chỉ còn dao động quanh 110 - 130 triệu carat mỗi năm, thấp hơn đáng kể so với giai đoạn đỉnh cao đầu thập niên 2000.

Nói cách khác, nếu trước đây nguồn cung kim cương hoàn toàn phụ thuộc vào thiên nhiên, thì ngày nay ngày càng nhiều viên kim cương được tạo ra trong các nhà máy.

Đó là một thay đổi mang tính bước ngoặt, bởi từ đây, nguồn cung không còn chỉ do địa chất quyết định, mà còn phụ thuộc vào năng lực sản xuất, công nghệ và chi phí của con người.

Một nghiên cứu của hãng tư vấn Bain & Company cũng cho thấy giá bán lẻ kim cương nuôi cấy đã giảm rất mạnh trong vài năm gần đây, khi công nghệ ngày càng hoàn thiện và công suất sản xuất liên tục mở rộng. Nếu những viên kim cương nuôi cấy đầu tiên từng được bán với mức giá gần tương đương kim cương thiên nhiên, thì hiện nay nhiều sản phẩm chỉ còn bằng khoảng 20-40% giá của viên kim cương tự nhiên có cùng kích thước và chất lượng.

Sự thay đổi ấy không chỉ diễn ra trên bảng giá, nó còn đặt ra một câu hỏi mà trước đây gần như không ai nghĩ tới.

Nếu hai viên kim cương có cùng thành phần hóa học, cùng cấu trúc tinh thể, cùng độ cứng, cùng độ tinh khiết, thậm chí ngay cả các chuyên gia cũng phải dùng thiết bị chuyên dụng mới phân biệt được... thì người mua đang trả tiền cho điều gì?

Họ trả tiền cho carbon? Cho vẻ đẹp? Cho tuổi đời hàng tỷ năm của thiên nhiên? Hay cho chính câu chuyện mà viên kim cương mang theo?

Đó là lúc giá trị không còn chỉ là câu chuyện của vật chất. Nó trở thành câu chuyện của lịch sử, của cảm xúc và của niềm tin.

Từ chiếc nhẫn đính hôn đầu tiên của Hoàng đế Maximilian I năm 1477 đến chiến dịch "A Diamond is Forever" năm 1947 và sự phát triển của kim cương nhân tạo trong thế kỷ XXI, biểu tượng của tình yêu gắn với kim cương là kết quả của sự kết hợp giữa lịch sử, văn hóa và marketing, chứ không chỉ bắt nguồn từ bản thân viên đá. Ảnh minh họa do AI tạo

Khi giá trị không còn nằm trong vật chất

Có một điều thú vị là, cuộc cách mạng kim cương nhân tạo không chỉ làm thay đổi ngành trang sức. Nó còn khiến các nhà kinh tế học nhìn lại một câu hỏi tưởng như đã có lời giải từ rất lâu: Điều gì thực sự tạo nên giá trị của một tài sản?

Nếu nhìn dưới góc độ hóa học, câu trả lời dường như rất đơn giản. Một viên kim cương thiên nhiên và một viên kim cương nuôi cấy đều được tạo thành từ các nguyên tử carbon sắp xếp theo cùng một cấu trúc tinh thể. Chúng có cùng độ cứng, cùng chiết suất ánh sáng, cùng khả năng dẫn nhiệt và gần như giống hệt nhau về tính chất vật lý. Ngay cả các chuyên gia cũng phải sử dụng máy quang phổ, thiết bị huỳnh quang hoặc phân tích phổ tăng trưởng tinh thể mới xác định được nguồn gốc của chúng.

Nhưng thị trường lại không định giá chúng giống nhau. Điều đó cho thấy, giá trị của một tài sản chưa bao giờ chỉ được quyết định bởi vật chất. Nó còn được quyết định bởi nguồn cung.

Các nhà kinh tế học từ lâu đã xem sự khan hiếm là một trong những nền tảng tạo nên giá trị. Trong cuốn “Vốn trong thế kỷ XXI” (Capital in the Twenty-First Century), nhà kinh tế học người Pháp Thomas Piketty từng viết rằng: "Sự khan hiếm luôn là một trong những nền tảng của giá trị kinh tế". Nhận định ấy đặc biệt đúng với các tài nguyên thiên nhiên.

Trong nhiều thế kỷ, thiên nhiên gần như là "nhà cung cấp" kim cương duy nhất. Nguồn cung tăng rất chậm, phụ thuộc vào việc phát hiện các mỏ mới, năng lực khai thác và chi phí ngày càng cao.

Nhưng khi công nghệ HPHT và CVD phát triển, quy luật ấy bắt đầu thay đổi. Nguồn cung không còn chỉ phụ thuộc vào địa chất, nó bắt đầu phụ thuộc vào số lượng nhà máy, công suất thiết bị, giá điện, giá khí methane, chất lượng hạt giống tinh thể và tốc độ cải tiến công nghệ.

Nói cách khác, kim cương lần đầu tiên bước vào logic của một ngành sản xuất công nghiệp.

Theo báo cáo của hãng tư vấn Bain & Company, chi phí sản xuất kim cương nuôi cấy đã giảm mạnh trong vòng một thập niên qua nhờ quy mô sản xuất ngày càng lớn và hiệu suất thiết bị liên tục được cải thiện. Trong khi đó, nhiều mỏ kim cương tự nhiên lớn trên thế giới đang bước vào giai đoạn suy giảm trữ lượng, khiến chi phí khai thác ngày càng cao.

Hai đường cong ấy đang đi theo hai hướng ngược nhau: Một bên là chi phí sản xuất giảm, một bên là chi phí khai thác tăng.

Đó là quy luật thường thấy khi công nghệ dần thay thế sự khan hiếm của tự nhiên.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là điều này không đồng nghĩa kim cương mất giá trị. Trên thực tế, thị trường đang tự tái phân hóa.

Kim cương nuôi cấy ngày càng được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp, từ dụng cụ cắt siêu cứng, chip bán dẫn, laser đến cảm biến lượng tử. Trong lĩnh vực trang sức, chúng cũng mở ra cơ hội để nhiều người sở hữu những viên đá lớn với mức giá dễ tiếp cận hơn. Trong khi đó, kim cương thiên nhiên lại ngày càng được nhấn mạnh như một tài sản mang giá trị địa chất, lịch sử và tính sưu tầm.

Nói cách khác, thị trường không phủ nhận công nghệ. Thị trường chỉ đang định nghĩa lại giá trị của từng loại kim cương.

Có lẽ đây mới là điều thú vị nhất: Con người không chỉ học được cách tạo ra kim cương mà còn vô tình tạo nên một "thí nghiệm kinh tế" quy mô toàn cầu.

Lần đầu tiên trong lịch sử, nhân loại có cơ hội quan sát điều gì sẽ xảy ra khi một vật liệu từng được xem là khan hiếm có thể được sản xuất ở quy mô công nghiệp.

Nếu một ngày vàng hay bạc cũng có thể được tạo ra như kim cương, liệu chúng còn giữ được vị trí đặc biệt trong hệ thống tài chính toàn cầu?

Cho đến hôm nay, câu trả lời vẫn là chưa.

Bởi khác với kim cương, vấn đề của vàng và bạc không nằm ở công nghệ chế tác, mà nằm ngay từ nguồn gốc của nguyên tử.

(Còn nữa)

Kim cương và vàng bạc - những giá trị hoàn toàn khác nhau

Đan Thư